Kemâleddîn Behzâd

Herât ekolünün ustası. Herât’ta Sultan Hüseyin Baykara’nın, sonra Tebriz’de Şah İsmâil’in himayesinde çalıştı; 1522’de Tebriz saray kütüphanesinin başına getirildi. Gündelik hayat ve savaş sahnelerine yeni bir gerçekçilik getiren üslubu, öğrencisi sayılan Âgā Mîrek’ten yetişen Şahkulu aracılığıyla İstanbul saray nakkaşhânesine dolaylı olarak ulaştı.

Hayatı ve hocaları

Behzâd'ın doğum tarihi bilinmez; TDV İslâm Ansiklopedisi 1450'den sonra doğduğunu tahmin eder. Çağdaşları Haydar Mirza ve Dost Muhammed onu Mîrek Nakkaş diye bilinen Emîr Rûhullah'ın öğrencisi olarak anar. Bâbürlü hükümdarı Cihangir ise Halil Mirza adlı bir nakkaşın üslubunu geliştirdiğini yazar; Gelibolulu Mustafa Âlî de Tebrizli Pîr Seyyid Ahmed'in öğrencisi olduğunu söyler. Kaynaklar hoca konusunda ayrılır. Ölümü için 942 (1535–36) esas alınır; bir başka rivayet 940'ı (1533–34) verir. Tebriz'de şair Kemâl-i Hucendî'nin mezarı yanına gömüldüğü kaydedilir.

Ün kazanmasında hâmisi ve yakın dostu Ali Şîr Nevâî'nin rolü olduğu belirtilir; Hüseyin Baykara'nın (1468–1506) himayesi de ona her türlü imkânı sağladı. En faal dönemi bu yıllardır. Herat 1507'de Şeybânî Muhammed Han'ın eline geçince Behzâd şehirde kaldı; Bâbür, Şeybânî'nin onun resimlerini düzeltmeye kalkıştığını yazar, bu da zor günler geçirdiğini gösterir. Sonra Herat'ı alan Şah İsmâil onu himayesine alıp Tebriz'e götürdü. Mustafa Âlî'nin aktardığı rivayete göre 1514 Tebriz Seferi sırasında Şah İsmâil, Behzâd ile hattat Şah Mahmud Nîsâbûrî'yi bir mağaraya sakladı. İsmâil, yaşlanmış sanatçıyı 24 Nisan 1522'de saray kütüphanesinin başına getirdi; kitap sanatlarıyla uğraşan nakkaş, hattat, müzehhip ve altın varak yapımcılarının kâhyası oldu. Şah Tahmasb döneminde de saygı gördü.

Üslubu ve katkısı

Bütün kaynaklar sanat yeteneğinde birleşir. Hândmîr, fırçasının cansız şekillere can verdiğini söyler. Bâbür sakallı yüzleri çok başarılı bulur, sakalsız yüzlerde ise çenelerin büyük çizilmesini eleştirir. Resimlerinde metni açıklamayı önde tutmuş, eskiden belirlenmiş kompozisyon kalıplarını genellikle kullanmamış, pek işlenmemiş konuları gerçekçi biçimde ele almıştır. Günlük hayat ve savaş sahnelerinde detaylarda o güne kadar görülmemiş bir gerçekçilik vardır. Figürlerin duruşları ve konuşma, tartışma hareketleri ile yüz ifadeleri öne çıkar. En sevdiği renk mavinin tonlarıdır; gri-mavi kayalıklar, çiçek açmış ağaçlar ve sonbahar çınarları ustalıkla işlenir.

Önemli eserleri

En ünlü eseri, Sa'dî'nin *Bostân*'ının Kahire Dârü'l-kütübi'l-Mısriyye'deki nüshasıdır. Sultan Ali Meşhedî'nin istinsah ettiği bu yazmada dört minyatür Behzâd'ın imzasını taşır; iki minyatürde 1488 ve 1489 tarihleri vardır, imza ve tarihler mimari süsler arasında gözle zor seçilir. Yûsuf ile Züleyhâ sahnesi bu nüshaya aittir. Başka eserler:

• Sa'dî'nin *Gülistân*'ı (1486): Soudavar Koleksiyonu'ndaki nüshada biri imzalı minyatürler.
• Nizâmî'nin *Hamse*'si (British Museum, Add. 25.900): 1493 tarihli, üçü imzalı minyatürler.
• Zafernâme (1467–68, Baltimore): Cihangir'in Behzâd'ın erken dönemi saydığı on iki imzasız minyatür.
• Tahran Gülistan Müzesi'ndeki, Hüseyin Baykara'yı bahçede gösteren 1485 tarihli çift sayfa ve deve güreşi minyatürü; deve güreşinde 1520–1525 arası yetmiş yaşında yapıldığını bildiren bir kayıt vardır.

Tebriz'e geldikten sonra yaşlılığı sebebiyle üretimi azaldı; Şah İsmâil ve Tahmasb dönemine ait kesin bir minyatürünü bulmak güçtür. Bu dönemde asıl işi yöneticilik ve Safevî nakkaşlarının eğitimi olmuştur.

Etkisi ve mirası

Ünü yüzünden pek çok eser ona atfedilmiş, kopyalanmıştır. Etkisi XVI. yüzyılın ilk yarısında Tebriz ve Kazvin sarayında, ayrıca Şeybânîlerin Buhara sarayında Heratlı sanatçılar aracılığıyla sürdü ve Hindistan'a taşındı. Öğrencileri arasında Kâsım Ali, Molla Yûsuf ve Abdülaziz anılır; Mustafa Âlî, Âgā Mîrek'i de onun yetiştirdiği sanatçılar arasında sayar. Şahkulu ise TDV'ye göre eğitimini Tebriz'de Âgā Mîrek'ten almıştır ve 1515'te sürgünle İstanbul'a geldi. Bu nedenle Behzâd'dan Osmanlı saray atölyesine dolaylı bir bağ kurulabilir; ama Behzâd'dan Şahkulu ve Velîcan'a doğrudan bir aktarım kaynaklarda belgelenmez.