Nigârî (Hayder Reis)
Barbaros Hayreddin Paşa portresi
Osmanlı portre minyatürünün erken ve en çok anılan temsilcilerinden. Asıl mesleği denizcilik olan Hayder Reis, “Nigârî” mahlasıyla resmetti. Kanûnî, Barbaros Hayreddin Paşa ve II. Selim portrelerinin yanı sıra çağdaş Avrupa hükümdarlarının portrelerini de yaptı.
Hayatı
Haydar Reis, "Nigârî" (portreci) mahlasıyla anılan, XVI. yüzyılda yaşamış Osmanlı denizci, ressam ve şairdir. Doğumu yaklaşık 1492–1494, ölümü yaklaşık 1572–1574 olarak verilir; kaynaklar kesin yıl vermez. Asıl mesleği denizciliktir: kaptan olarak görev yaptı ve resmi bu görevlerin yanında yaptı. Kaynaklarda "Galatalı Haydar Reis" diye de anılır. A. Çağrı Başkurt'un Harvard'da 2020'de yayımlanan biyografik çalışması, onu Osmanlı'nın ilk "denizci kaptan ressamı" olarak tanıtır ve 1553 (961) tarihli bir gazavatnâme ile Dürer-i Deryâ adlı eserini inceler; bu çalışmanın içeriği burada ayrıca okunmamıştır.
Hayatına dair belgeler azdır; bu yüzden hakkında bilinenler çoğunlukla eserlerinden ve bu eserleri değerlendiren sanat tarihi kaynaklarından gelir.
Üslubu ve katkısı
Haydar Reis, Osmanlı'da bağımsız portre geleneğinin erken ve en çok anılan temsilcilerindendir. Portrelerinin çoğu kendi şiirleriyle birlikte yer alır; bu tek yapraklı resimlerden bazıları sonradan farklı ellerden resimler içeren albümlere (murakka') girmiştir. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Nakkaş" maddesi, Türk sanatı tarihinde adı bilinen önemli nakkaşlar arasında Nigârî'yi ilk sıralarda anar. Tek tek yüzlere odaklanması, kitap resmindeki anlatı sahnelerinden farklıdır.
Önemli eserleri
Resimleri arasında Kanûnî Sultan Süleyman, Barbaros Hayreddin Paşa ve II. Selim portreleri bulunur; II. Selim portresi yaklaşık 1570'e tarihlenir. Çağdaş Avrupa imparatorları ve krallarının portrelerini de yaptığı belirtilir. Yale Üniversitesi Kütüphanesi ile Harvard Sanat Müzeleri'nde Haydar Reis'e atfedilen eserler bulunur; Barbaros portresi Yale koleksiyonunda 2912-020 numarasıyla anılır.
Mirası
Haydar Reis, hem denizci hem ressam olarak sıra dışı bir yol izledi; Osmanlı padişah ve devlet adamı portreciliğinin ilk örneklerinden biri olarak değerlendirilir. Kanûnî devrinde bu alanda başka isimler de çalışmış olduğundan, "ilk büyük üstat" ifadesi sayfaya ait bir yorum olarak okunmalıdır. Aynı çağın tarih resmi için bkz. Matrakçı Nasûh ve padişah portre dizileri için Nakkaş Osman.
TDV'de "Nigârî" başlıklı madde, XIX. yüzyılda yaşamış Azerbaycanlı bir şairi anlatır; bu sanatçıyla karıştırılmamalıdır.