Matrakçı Nasûh

Figürsüz şehir görünüşleriyle tanınan nakkaş. Bosnalı bir aileden gelen silâhşor, riyâzîci ve tarihçi; Kanûnî’nin sefer güzergâhındaki konak yerlerini kuşbakışı çizdi. Beyân-ı Menâzil ve Süleymânnâme’deki şehir minyatürleri Osmanlı topografik resminin başlangıcı sayılır.

Hayatı

Matrakçı Nasûh'un hayatı hakkındaki bilgiler azdır. TDV İslâm Ansiklopedisi doğum yerini ve tarihini bilinmez olarak verir; Vikipedi'deki "1480 dolaylarında Visoko" kaydı TDV'de geçmez, bu yüzden tahmin olarak okunmalıdır. Kendi yazılarından babasının adının Abdullah, dedesinin adının Karagöz olduğu ve ailenin Bosnalı olduğu anlaşılır. Muhtemelen dedesi ya da babası devşirmeydi; kendisi küçük yaşta saraya alındı ve II. Bayezid zamanında Enderûn'da yetişti. Saray hocası Sâî'nin öğrencisi olarak anılır.

"Matrakçı" lakabını, kendisine atfedilen matrak oyunundaki ustalığından aldı. Kanûnî'nin 1530'da verdiği bir berat, onun silâhşorluktaki üstünlüğüne tanıklık eder. Belgeye göre Mısır'da Hayır Bey'in valiliği sırasında yerel silâhşorlarla yarıştı ve hepsini geçti. 1530'daki şehzade sünnet düğününde, Atmeydanı'ndaki şenliklerde, top ve darbezenleriyle birlikte kâğıttan iki yürür hisar yaptı ve askerlerinin bir savaş gösterisi sunmasını sağladı. Aynı yıl silâhşorluk üzerine *Tuhfetü'l-guzât*'ı yazdı. Kanûnî'nin emriyle Taberî'nin tarihini Arapçadan Türkçeye çevirmeye de başlamıştı.

1534'te Kanûnî'nin ilk İran seferine katıldı. İstanbul'dan Tebriz'e, oradan Bağdat'a ve geri dönüşte yine Tebriz üzerinden İstanbul'a kadar uğranan konak yerlerinin resimlerini hazırladı. Sonraki yıllarına dair bilgi azdır, ama tarihini 1561'e kadar getirmesi telif işleriyle uğraştığını gösterir. 28 Nisan 1564'te (16 Ramazan 971) öldüğünde muhtemelen ıstabl-ı âmire kethüdâsıydı.

Üslubu ve katkısı

TDV onu iyi bir nakkaş olarak da anar; çağdaşları divânî yazıyı Osmanlı bürolarında kullanılmaya başlatan kişi olarak nitelemiştir. Nakkaşlığının güzel örnekleri Tuhfetü'l-guzât ve Mecmû-ı Menâzil içindedir. Konak yerlerini ve şehirleri kuşbakışı bir görünümle ve insan figürü kullanmadan gösterdiği anlatılır; bu betimleme ikincil kaynaklara dayanır. Sokaklar, camiler, kaleler, bitki örtüsü ve su kenarları ayrıntılı çizilir. Bu yaklaşım Osmanlı topografik resminin başlangıcı olarak değerlendirilir. TDV ise onun "Türk resim sanatı bakımından son derece ilgi çekici" minyatürler yaptığını belirtmekle yetinir.

Önemli eserleri

• Beyân-ı Menâzil-i Sefer-i Irâkeyn (Mecmû-ı Menâzil) — Kanûnî'nin 1533–1536 İran seferinin konak yerlerini minyatürlerle anlatır; Hüseyin G. Yurdaydın'ın neşriyle (Ankara, 1976) tanınır. Sayfada gösterilen Sultâniye görünüşü bu eserdendir.
• Süleymânnâme — *Mecmau't-tevârîh*'in Kanûnî dönemine ayrılan bölümü. 1520–1537 olaylarını içeren kısım Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi'ndedir; 1543–1551 olaylarını anlatan kısım Arkeoloji Kütüphanesi'ndedir. Yazar adı geçmediği hâlde, müellif hattı olduğu Mecmû-ı Menâzil sayesinde anlaşılır.
• Mecmau't-tevârîh — Taberî'nin çevirisiyle başlayıp 1551'e getirilen, büyük bir genel tarih. Osmanlı kısmı Sadrazam Rüstem Paşa'ya takdim edildiği için Rüstem Paşa Tarihi adıyla da bilinir.
• Tuhfetü'l-guzât — 1530'da yazılan, okçuluk, kılıç, kalkan, topuz ve at talimini anlatan eser; krokiler ve resimler Matrakçı'nın elindendir.
• Cemâlü'l-küttâb ve kemâlü'l-hüssâb — 1517'de yazılan matematik risâlesi; rakamlar, dört işlem, kesirler ve ölçekleri ele alır. Yeniden işlenmiş hâli *Umdetü'l-hisâb*'dır.

Kâtib Çelebi'nin andığı el-Ken'âniyye fi'l-hisâb adlı eserin ona ait olduğu iddiası TDV'ye göre doğru değildir. Minyatürlü Târîh-i Feth-i Şikloş, Estergon ve İstolni Belgrad ise Süleymânnâme'nin bir bölümü olduğu hâlde bir hata sonucu Sinan Çavuş'a atfedilerek yayımlanmıştır.

Mirası

Kitaplarındaki resimler, Kanûnî devri seferlerinin görsel kaydı olarak değer taşır. Neşrî'nin *Kitâb-ı Cihannümâ*'sını doğrudan ya da dolaylı kaynak olarak kullanan tarihçiler arasında Matrakçı da sayılır (bkz. Neşrî). Bilim, askerlik, tarih yazımı ve resim arasında gezinen çok yönlü yapısı, onu dönemin dikkat çekici bir kişisi yapar.