Neşrî

Kitâb-ı Cihânnümâ ile erken Osmanlı tarih yazıcılığının ana metinlerinden birini bırakan tarihçi.

Hayatı

Neşrî bir mahlastır; asıl adı kesin olarak bilinmez. Bursa şer'iyye sicillerine dayanan bir görüşe göre tam adı Hüseyin b. Eyne Bey olabilir. Kaynaklarda önce "Mevlânâ Neşrî" olarak anılır; "Mehmed Neşrî" biçimi XIX. yüzyıldan itibaren yaygınlaşmıştır ve muhtemelen Kâtib Çelebi'deki bir kayda dayanır. Latîfî onu Karamanlı biri olarak anar.

Tahsilini Bursa'da yaptı ve uzun yıllar bu şehirde oturdu. "Mevlânâ" sıfatı ilmiye sınıfından olduğunu gösterir. Eserinden II. Bayezid'in son yıllarında Bursa'daki Sultâniye Medresesi'nde müderrislik yaptığı çıkarılabilir. Öte yandan 1481'de Fâtih Sultan Mehmed'in ölümü sırasında orduda, bir görevlinin çadırında bulunduğunu yazması, bürokrasiyle de ilişkisi olduğunu düşündürür; dönemde ilmiye ile bürokrasi iç içe olduğundan her iki alanda da çalışmış olabilir. Muhtemelen Kânûnî'nin tahta çıkışının ardından, 1520 ya da 1521'de öldü. Bursalı Mehmed Tâhir'e göre Bursa'daki mezarı yol genişletme çalışmalarında harap olmuştur.

Kitâb-ı Cihannümâ

Neşrî'nin eseri Kitâb-ı Cihannümâ altı bölümlü bir dünya tarihi olarak tasarlanmıştır. Yaratılıştan kendi zamanına uzanması öngörülen çalışmanın yalnızca altıncı bölümü günümüze gelmiştir. Bu bölümde Osmanlı öncesi Türk tarihine, Selçuklulara ve Anadolu beyliklerine yer verilir; ardından Osmanlı tarihi kuruluştan başlayarak anlatılır. İlk beş bölümün XVII. yüzyılda bilindiğine dair bazı kayıtlar vardır.

Yazarın kendi açıklamasına göre eseri kaleme alma sebebi, tarih kitaplarının dağınık olması, hiçbirinin kendi dönemini yansıtmaması ve özellikle Türkçe yazılmamış olmasıdır. Eseri II. Bayezid'in emriyle yazdığı yönündeki iddianın güçlü bir dayanağı yoktur. TDV, kitabın 1485–1493 arasında yazıldığını ve yaklaşık 1493'te padişaha sunulduğunu belirtir; bu tarihleme, kitapta anılan bazı râvilerin ölüm yıllarına ve Cem Sultan'ın hayatta gösterilmesine dayanır. Nüshalar anlatıyı farklı yerde keser: kimi 1485'te, kimi 1512'de, kimi 1516'da biter. Paul Wittek telif tarihini 1512'den sonraya çekmiştir; bunun, nüshanın Bayezid'in ölümünden sonra istinsah edilmiş olmasıyla da açıklanabileceği öne sürülür. Faik Reşit Unat'a göre Yavuz Sultan Selim'in Mısır seferine kadar uzanan nüshalar, Neşrî'nin eseri bu padişah zamanında yeniden işlemesinin sonucudur. Metin, II. Bayezid'e yazılmış manzum bir methiyeyle sona erer ve mahlas bu şiirde geçer.

Yöntemi ve dayandığı eserler

Neşrî dayandığı yazılı eserleri adıyla anmaz, ama Osmanlı bölümünün başlıca kaynağının Âşıkpaşazâde'nin *Tevârîh-i Âl-i Osmân*'ı ve onun da yararlandığı Yahşi Fakih menâkıbnâmesi olduğu kesindir. Âşıkpaşazâde'den kimi yerde kelimesi kelimesine aktarma yapar; onun şiirlerini ya almaz ya nesre çevirir; Çandarlı Halil Paşa gibi kişiler hakkındaki sert yargıları yumuşatır. Ayrıca Yazıcıoğlu'nun Selçuklu tarihini, takvim türü kronolojik kayıtları ve Şükrullah'ın *Behcetü't-tevârîh*'ini kullandığı, Arapça ve Farsça eserlere de başvurduğu anlaşılır. Sözlü kaynaklara ve kendi dönemindeki olaylara ilişkin gözlemlerine yer verdiği, ara sıra yorum kattığı görülür. Ahmedî'nin günümüze ulaşmayan *Gazânâme*'sinin de metne karıştığı ileri sürülmüştür.

Dili sade, XV. yüzyıl Türkçesinin özelliklerini yansıtan bir nesirdir ve bazı eski kelimeler içerir. Metindeki şiirlerin hepsi ona ait değildir; Latîfî ve Âşık Çelebi onun şiir ve nesirde yeteneği olmadığını, ama "kıssa anlatmada" usta olduğunu, tarihinin halk arasında yaygın biçimde bilindiğini söyler.

Etkisi ve metin sorunu

Kitap daha yazıldığı yıllarda tanındı. Bihiştî Ahmed Sinan Çelebi, İdrîs-i Bitlisî, Lutfi Paşa ve Matrakçı Nasuh, ardından Seyyid Lokmân, Âlî Mustafa Efendi, Hoca Sâdeddin, Solakzâde ve Müneccimbaşı Ahmed ondan doğrudan ya da dolaylı yararlandı. V. L. Ménage, İdrîs-i Bitlisî'nin metninin tamamen Neşrî'ye dayandığını düşünür. Eser, Avrupa'da Leunclavius'un yayımladığı *Codex Hanivaldanus*'un da temelini oluşturur.

Nüshalar iki gruba ayrılır. 1493 tarihli Theodor Menzel nüshası müellif nüshasına daha yakın ve özel adlar bakımından daha doğru sayılır. Öteki nüshalar istinsah sırasında ek ve çıkarmalarla değişmiştir. Franz Taeschner Menzel metniyle Manisa nüshasının tıpkıbasımını Leipzig'de 1951–1955'te çıkardı. Faik Reşit Unat ve Mehmed Altay Köymen'in Fâtih'in ölümüne kadar gelen kısmı yayımlayan neşri (Ankara, 1949–1957) Viyana nüshasına dayanır; Menzel nüshasının görülmemiş olması eleştirilmiştir. TDV, eserin önemini ilk eleştirel Osmanlı tarihi olmasında görür: kaynaklar sistemli kullanılmış, olaylar neden-sonuç ilişkisi içinde anlatılmaya çalışılmıştır; bu yüzden Neşrî doğruyu arayan ilk Osmanlı tarihçisi sayılır.

Başlıca eserleri

• Kitâb-ı Cihannümâ — altı bölümlük genel tarih; ancak Osmanlı öncesi Türk tarihiyle Osmanlı tarihini içeren altıncı bölüm günümüze ulaşmıştır.