Türk-İslam düşünürleri — taştan kâğıda uzanan akıl.

Latince çevirilerinde "Alfraganus" olarak tanınır; Batlamyus astronomisinin İslâm dünyasındaki en etkili özetleyicisi.

Eserleri: Cevâmiü ilmi'n-nücûm

el-Mebsût ile Hanefî fıkhının ansiklopedik anıtını, zindandayken, dikte ederek inşâ eden şemsü'l-eimme.

Eserleri: el-Mebsût (30 cilt), Usûl

Usûlü'd-dîn ile Mâtürîdîliğin sistemli bir mezhep olarak yayılmasına katkı veren Semerkant kadılkudâtı kelâmcı.

Eserleri: Usûlü'd-dîn

İhyâu Ulûmi'd-Dîn ile Sünnî tasavvufu kelâmla buluşturan, Tehâfütü'l-Felâsife ile meşşâî felsefeye en sert eleştiriyi yönelten "İslâm'ın Hücceti".

Eserleri: İhyâu Ulûmi'd-Dîn, Tehâfütü'l-Felâsife, el-Munkızu mine'd-Dalâl

el-Keşşâf tefsiriyle tanınan Harezmli dilci ve Mu'tezilî müfessir; Mekke'deki yılları sebebiyle Cârullah ("Allah'ın komşusu") diye anıldı.

Eserleri: el-Keşşâf, el-Mufassal fi'n-Nahv, Esâsü'l-Belâga

el-Milel ve'n-Nihal ile dinler tarihinin İslâm dünyasındaki kurucu eserini veren Selçuklu âlimi.

Eserleri: el-Milel ve'n-Nihal, Nihâyetü'l-İkdâm

Kübreviyye yolunun kurucusu; Harezm'i 13. yüzyılın tasavvuf merkezi yapan "Velîtırâş".

Eserleri: Fevâihu'l-Cemâl

Ahmed Yesevî'nin ve Abdülhâlik Gucdüvânî'nin şeyhi; Yesevî ve Hâcegân-Nakşibendî silsilelerinin ortak halkası.

Atebetü'l-Hakāyık ile Türkçenin ilk büyük ahlâk-didaktik eserini veren mânevî öncü.

Eserleri: Atebetü'l-Hakāyık

Hâcegân tarîkatının kurucusu; "Onbir Kelime-i Kudsiyye" ile Nakşibendîliğin temel ilkelerini koyan Mâverâünnehir pîri.

Anadolu'nun manevî temellerini atan, Yesevî yolunun Anadolu'ya taşıyıcısı, Yeniçeri ocağının pîri.

Eserleri: Makâlât

Mesnevî ile İslâm tasavvufunun şiirsel zirvesini veren; Konya'da Türk-Fars-Arap-Rum birikimini aşkın diline kavuşturan Hudâvendigâr.

Eserleri: Mesnevî-i Ma'nevî, Dîvân-ı Kebîr, Fîhi Mâ Fîh

İbnü'l-Arabî'nin vahdet-i vücûd öğretisini sistemleştiren; Anadolu irfânının teorik mîmarı.

Eserleri: Miftâhu'l-Gayb, İ'câzü'l-Beyân

Mevlânâ'nın oğlu; Mevlevîliği bir tarîkat olarak kuran ve Türkçeyi tasavvuf şiirinde Anadolu'ya getiren mîmar.

Eserleri: İbtidânâme, Rebabnâme, Dîvân

Attâr'ın Mantıku't-Tayr'ını Türkçeye uyarlayan; Anadolu Türkçesinin erken edebî kurucularından.

Eserleri: Mantıku't-Tayr (Türkçe uyarlama, 1317)

Türkçenin tasavvuf şiirindeki sesi; "Sevelim sevilelim" diyerek Anadolu Türkçesinin manevî anayasasını yazan ümmî velî.

Eserleri: Dîvân, Risâletü'n-Nushiyye

Rivayete göre Osman Gâzî'nin kayınpederi ve manevî müşâviri; "İnsanı yaşat ki devlet yaşasın" sözü kendisine atfedilen şeyh.

Garîb-nâme ile Türkçeyi Anadolu'da edebî-tasavvufî dil olarak savunan; "Türk diline kimsene bakmaz idi" diye yakınan ulu şair.

Eserleri: Garîb-nâme (1330)

Türkçe, Arapça ve Farsça'da dîvân sahibi; hem sultan hem âlim hem şair — Türk tarihinin nâdir üç-dilli hükümdar-şâirlerinden.

Eserleri: Türkçe Dîvân, İksîrü's-Saâdât

İskendernâme ile Osmanlı'da klâsik mesnevî geleneğini başlatan ilk büyük divân şairi.

Eserleri: İskendernâme, Cemşîd ü Hurşîd

Vâridât ile Osmanlı düşüncesinin en sıra dışı sesini veren; Börklüce Mustafa isyânının ilham kaynağı, îdam edilen âlim-şeyh.

Eserleri: Câmiu'l-Fusûleyn, Vâridât

Türkçenin en çok okunan dînî eseri Vesîletü'n-Necât'ı (Mevlid) yazan Bursalı şair.

Eserleri: Vesîletü'n-Necât (1409)

Osmanlı'nın manevî mîmarı; Ankara'da Bayrâmiyye'yi kuran ve Fâtih'in hocası Akşemseddîn'i yetiştiren pîr.

II. Murad'ın 1425'te müftülüğe getirdiği, bazı kaynaklarda ilk Osmanlı şeyhülislâmı sayılan Bursalı âlim.

Eserleri: Fusûlü'l-Bedâyi, Aynü'l-A'yân

Harnâme ile Türk hicvinin ilk büyük eserini veren, klâsik Osmanlı şiirinin habercisi divân şairi.

Eserleri: Hüsrev ü Şîrîn, Harnâme

Menâkıbnâmesine göre Alanya sancak beyinin oğlu iken Abdal Mûsâ'ya mürit olan Bektâşî şair.

Fâtih tarafından fethin ardından İstanbul'un ilk kadısı tayin edilen âlim; Sahn-ı Semân medreselerinin habercisi.

Eserleri: Kasîdetü'n-Nûniyye

Fâtih'in manevî hocası; İstanbul'un fethinde sultanın yanında bulunan ve Ebû Eyyûb el-Ensârî'nin kabrini keşfeden Bayrâmiyye pîri.

Eserleri: Risâletü'n-Nûriyye, Mâddetü'l-Hayât

Anadolu Kādirîliğinin (Eşrefiyye) pîri; Müzekkin-Nüfûs ile tasavvuf öğretisini Türkçeye taşıyan İznikli velî.

Fâtih'in "zamanın Ebû Hanîfesi" dediği; Osmanlı medrese fıkhının ana ders kitabını yazan şeyhülislâm.

Eserleri: Dürerü'l-Hükkâm, Mirkātü'l-vüsûl ve şerhi Mir'âtü'l-usûl

Fâtih'in Tehâfüt yarışmasında Hocazâde'nin rakîbi; Osmanlı'nın erken felsefe ortamının canlılığının nişanesi.

Tevârîh-i Âl-i Osmân ile en erken Osmanlı tarihlerinden birinin yazarı.

Eserleri: Tevârîh-i Âl-i Osmân

Fâtih'in çocukluk hocası; sert mizâcıyla genç sultanı yetiştiren ve sonradan şeyhülislâm olan müfessir.

Eserleri: Gāyetü'l-Emânî fî Tefsîri'l-Kelâmi'r-Rabbânî

Fâtih'in talebiyle Gazâlî ve İbn Rüşd arasındaki Tehâfüt tartışmasını yeniden ele alan Osmanlı filozofu.

Eserleri: Tehâfütü'l-Felâsife (Osmanlı versiyonu)

Türkçeye çeviriler ve özgün eserlerle erken Osmanlı kültür havzasının çok-yönlü kurucusu.

Keykâvus'un Kābûsnâme'sini Türkçeye kazandıran; siyâsetnâme geleneğinin Türkçedeki ilk taşıyıcılarından.

Osmanlı medreselerinin yüzyıllarca okutulan ana kelâm ve belâgat kitaplarının yazarı.

Eserleri: Şerhu'l-Akāid, el-Mutavvel, Tehzîbü'l-Mantık

Teftâzânî ile birlikte Timur Semerkant'ının iki büyük âlim sütunu; Osmanlı medreselerinin diğer ana ders kitabının yazarı.

Eserleri: Şerhu'l-Mevâkıf, et-Tarîfât

Pi sayısını 16 ondalık basamağa kadar hesaplayan; ondalık kesir sistemini geliştiren Semerkant matematikçisi.

Bursa'dan Semerkant'a giderek Uluğ Bey rasathânesinin müdürü olan Türk astronom.

Semerkant rasathânesini kuran; Zîc-i Sultânî'de 1018 yıldızlık bir katalog hazırlatan sultan-astronom.

Eserleri: Zîc-i Sultânî

Semerkant geleneğini Fâtih'in İstanbul'una taşıyan; İstanbul'un enlem ve boylamını belirleyen, Fâtih Camii'nin güneş saatini yapan astronom.

Eserleri: el-Fethiyye fî İlmi'l-Hey'e, er-Risâletü'l-Muhammediyye

Muhâkemetü'l-Lugateyn ile Türkçenin Farsçadan üstün olduğunu ispâta çalışan; Çağatay edebiyatının zirvesi.

Eserleri: Hamse, Muhâkemetü'l-Lugateyn, Mecâlisü'n-Nefâis

Ahlâk-ı Muhsinî ve Envâr-ı Süheylî ile Osmanlı'da yüzyıllarca okutulan ahlâk-edebiyat kitaplarının yazarı.

Eserleri: Ahlâk-ı Muhsinî, Envâr-ı Süheylî, Ravzatü'ş-Şühedâ

Hem hükümdar hem Çağatay şairi; Herat Rönesansının hâmîsi.

Çağataycayı imparatorluk diline çıkaran; Bâbürnâme ile İslâm dünyasının en samîmî otobiyografisini bırakan kurucu sultan.

Eserleri: Bâbürnâme, Dîvân

Bâbür'ün kızı; Hümâyûnnâme ile Türk-İslâm tarihinin ilk büyük kadın tarihçilerinden.

Eserleri: Hümâyûnnâme

Gazelleriyle tanınan Edirneli şair; "Bey" sıfatı Şehzade Mahmud'un nişancılığından gelir.

Kitâb-ı Cihânnümâ ile erken Osmanlı tarih yazıcılığının ana metinlerinden birini bırakan tarihçi.

Eserleri: Kitâb-ı Cihânnümâ

Câmî'nin Türkçe tercümanı; Herat klasiğini Osmanlıya taşıyan şair.

II. Bayezid'in isteğiyle Tevârîh-i Âl-i Osmân'ı yazan, yaklaşık iki yüz eser veren şeyhülislâm.

Eserleri: Tevârîh-i Âl-i Osmân, Yûsuf u Züleyhâ

Bâkî'nin hocası sayılan; Beyazıt'taki remilci dükkânını şairlerin buluşma yerine çeviren gazel ustası.

1513 târihli dünya haritasıyla Amerika kıyılarını çizen; Kitâb-ı Bahriye ile Akdeniz'in bütün limanlarını haritalandıran amiral-kartograf.

Eserleri: Kitâb-ı Bahriye, Dünya Haritası (1513)

Leylâ ile Mecnûn ile Türk şiirinin aşk anıtını diken; üç dilde şiir veren ehl-i beyt âşığı.

Eserleri: Leylâ vü Mecnûn, Türkçe Dîvân, Hadîkatü's-Süedâ

Kânûnî dönemi divân şâirlerinin önde gelenlerinden.

Hint Denizi'nde Portekizlilere karşı savaşan; Mir'âtü'l-Memâlik ile Türk seyâhatnâme geleneğinin habercisi olan amiral.

Eserleri: Muhît, Mir'âtü'l-Memâlik

Âsafnâme ile Osmanlı devlet düşüncesinin temel metinlerinden birini bırakan sadrazam-tarihçi.

Eserleri: Âsafnâme, Tevârîh-i Âl-i Osmân

İstanbul rasathânesini (1577) kuran; saniyeyi de gösteren mekanik gözlem saatleri ve astronomi aletleri tasarlayan astronom-mühendis.

Eserleri: Sidretü Müntehâ'l-Efkâr

Yaklaşık elli yıl Hassa Mimarbaşılığı yapan; Şehzade'yi çıraklık, Süleymâniye'yi kalfalık, Selîmiye'yi ustalık eseri sayan mimar.

Eserleri: Süleymâniye, Selîmiye, Tezkiretü'l-Bünyân

Mimar Sinan'ın doğrudan halefi; klâsik Osmanlı mimârîsinin geç döneminin baş ustası.

Âlim-şâir kimliğiyle klâsik Osmanlı medrese kültürünün temsilcilerinden; şehzâde hocalığı yapan bir asır şâiri.

Tâcü't-Tevârîh ile Osmanlı resmî tarih geleneğinin klâsik metnini yazan şeyhülislâm-tarihçi.

Eserleri: Tâcü't-Tevârîh

Künhü'l-Ahbâr ile Osmanlı tarih yazıcılığının en eleştirel sesini kuran tarihçi; Mevâidü'n-Nefâis ile sosyal tenkidin habercisi.

Eserleri: Künhü'l-Ahbâr, Mevâidü'n-Nefâis

Târîh-i Selânikî ile çağının doğrudan tanıklığını kayda geçiren Osmanlı vakanüvis-tarihçisi.

Eserleri: Tarîh-i Selânikî

Klâsik Osmanlı gazelinin zirvesi; Kānûnî Mersiyesi ile Türk şiirinin en güçlü ağıdını yazan "Şairler Sultanı".

Eserleri: Dîvân, Kānûnî Mersiyesi

Sinan'ın yetiştirdiği mimarlardan; 1606'da Dalgıç Ahmed Ağa'nın ardından mimarbaşı olup Sultan Ahmed Camii'ni inşâ eden usta.

Üsküdar'ın manevî sahibi; Celvetiyye yolunu kuran ve dokuz padişahla çağdaş olan büyük Osmanlı pîri.

Risâle'siyle Osmanlı'nın ilk büyük "duraklama dönemi" tahlilini sunan; reform düşüncesinin habercisi devlet adamı.

Eserleri: Risâle-i Koçi Bey (1631)

Halvetiyye'nin Mısriyye kolunun pîri; Bursa'da yaşayıp Limni'de sürgünde ölen, ilâhileriyle tanınan mutasavvıf şair.

Osmanlı'nın ilk resmî vakanüvisi; İbn Haldûn'un devlet teorisini Türkçeye sokan tarihçi.

Eserleri: Târîh-i Naîmâ

Tevârîh-i Âl-i Osmân ile erken Osmanlı tarih yazımının kaynaklarından biri.

Eserleri: Tevârîh-i Âl-i Osmân

Galata Kulesi'nden Üsküdar'a uçan; Evliyâ Çelebi'nin tanıklığıyla bilinen Osmanlı havacılık öncüsü.

Saltanat şenliklerinde barutlu roketle havalanan; Evliyâ Çelebi'nin kaydettiği Osmanlı roket öncüsü.

Klâsik şiire İstanbul'un nabzını taşıyan; "şarkı"yı edebiyatlaştıran Lâle Devri'nin sesi.

1720-21'de Paris'e giden Osmanlı elçisi; izlenimlerini Paris Sefâretnâmesi'nde topladı.

Lâle Devri'nin saray nakkaşbaşısı; Seyyid Vehbî'nin Surnâme'si için yaptığı minyatürler ve albüm resimleriyle tanınan ressam.

Mârifetnâme ile dîn, tasavvuf, astronomi ve tıbbı tek esere sığdıran Erzurumlu ansiklopedist.

Eserleri: Mârifetnâme

Hüsn ü Aşk'ın yazarı; eleştirmenlerin büyük çoğunluğunca divan şiirinin son büyük şairi sayılan Galata Mevlevîhânesi şeyhi.

Eserleri: Hüsn ü Aşk, Dîvân

Tuğra hattını modernleştiren; II. Mahmud'un hocası, Osmanlı hat sanatının son büyük devrim ustası.

Modern anatomiyi Türkçeye sokan; II. Mahmud döneminin vakanüvis hekimi.

Eserleri: Mîr'âtü'l-Ebdân

Âyin, şarkı ve ilâhi dahil hemen her formda eser veren Mevlevî bestekâr; müezzinbaşılık da yaptı.

İlk özel Türkçe gazete Tercüman-ı Ahvâl'i çıkaran; Türk şiirine Batılı formu sokan modernleşme öncüsü.

Eserleri: Şair Evlenmesi, Müntahabât-ı Eş'âr

Ayasofya celî levhâlarının yazarı; klâsik celî sülüsün 19. yüzyıldaki büyük temsilcisi.

19. yüzyıl Osmanlı hat sanatının önemli ustalarından.

Terkîb-i Bend ve Harâbât ile geçiş döneminin en güçlü şair-zihinlerinden biri.

Eserleri: Terkîb-i Bend, Harâbât

"Hürriyet kasîdesi" şâiri; Vatan yâhud Silistre ile Türk vatan kavramının edebî mîmârı.

Eserleri: Vatan yâhud Silistre, İntibah, Cezmi

Mecelle Cemiyeti'nin başkanı; Târîh-i Cevdet'in yazarı, vak'anüvis ve Adliye nâzırı.

Eserleri: Târîh-i Cevdet, Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye, Tezâkir

Son Osmanlı celî sülüs üstâdı; Cumhuriyet öncesi son büyük hat ekolünün hocası.

Halka okuma sevdiren; 150 kadar basılmış eseriyle bilgiyi halka yaymanın Tanzimat dönemi öncüsü.

Servet-i Fünûn kuşağının önde gelen şâirlerinden; hekim-şair kimliğinin son temsilcilerinden.

Tanzimat romanının erken örneklerini veren; Sergüzeşt ile Türk realizminin kapısını aralayan romancı.

"Şâir-i Â'zâm" sıfatıyla anılan; Türk şiirine ve tiyatrosuna kıt'a değiştiren genişlik getiren büyük şair.

Aşk-ı Memnû ve Mâî ve Siyah ile modern Türk romanının kurucusu.

Eserleri: Aşk-ı Memnû, Mâî ve Siyah

Modern Kazak biliminin kurucusu; Türk-Moğol bozkırının ilk yerli etnografı.

Modern Kazak edebiyatının kurucusu; Kara Sözler ile bozkır aklının ahlâk anayasasını yazan filozof-şair.

Eserleri: Kara Sözler

Tercümân gazetesiyle "Dilde, fikirde, işte birlik" şiârını koyan; modern Türk dünyasının manevî kurucusu.

Eserleri: Tercümân (gazete)

Türkiye'de bilim tarihi yazıcılığının babası sayılan matematikçi; Âsâr-ı Bâkıye'nin yazarı.

Eserleri: Kâmûs-ı Riyâziyyât, Âsâr-ı Bâkıye

Türkçülüğün Esasları ile Cumhuriyet'in fikrî zemînini hazırlayan; "Türkleşmek, İslâmlaşmak, Muâsırlaşmak"ı sisteme kavuşturan sosyolog.

Eserleri: Türkçülüğün Esasları, Türk Medeniyeti Tarihi

Üç Tarz-ı Siyâset (1904) ile Türk milliyetçiliğinin manifestosunu yazan Kazanlı düşünür.

Eserleri: Üç Tarz-ı Siyâset

Türk dünyasını şiirleştiren Kazak romantiği; "Türkistan" ülküsünün ozanı.

Türk milliyetçiliğinin liberal kanadının kurucularından; Türk Ocakları'nın mîmarlarından.

"Türkleşmek, İslâmlaşmak, Muâsırlaşmak" formülünü ilk dile getirenlerden sayılan; Ziyâ Gökalp'i etkileyen Türkçü hekim.

Solu bırakıp İslâm'a yönelen; Erbain'in ve Kalın Türk (2006) adlı deneme kitabının yazarı şair.

Eserleri: Erbain, Üç Mesele, Waldo Sen Neden Burada Değilsin?

Kazan Tatar hareketinin lideri; sonradan Türkiye'de modern Türk hukuk tarihinin kurucularından.

Dokuzuncu Hâriciye Koğuşu ve Türk İnkılâbına Bakışlar ile romancı-fikir adamı kimliğini birleştiren büyük yazar.

Eserleri: Dokuzuncu Hâriciye Koğuşu, Türk İnkılâbına Bakışlar

Huzur ve Saatleri Ayarlama Enstitüsü ile Türk modernleşmesinin zaman-kayıp travmasını romana sokan; Yahya Kemâl'in haleflerinden.

Eserleri: Huzur, Saatleri Ayarlama Enstitüsü, XIX. Asır Türk Edebiyatı Tarihi, Beş Şehir

Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar ile modern Türkolojiyi kuran; Türk-İslâm araştırmalarının metodolojik atası.

Eserleri: Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar, Osmanlı İmparatorluğunun Kuruluşu

Devlet Ana ile Osmanlı kuruluşunu romana sokan; ATÜT (Asya tipi üretim tarzı) tezini Türk düşüncesine taşıyan sosyalist-millî romancı.

Eserleri: Devlet Ana

Türk Tefekkürü Tarihi ve Uyanış Devirlerinde Tercümenin Rolü ile Türk düşünce tarihinin akademik mîmârı.

Eserleri: Türk Tefekkürü Tarihi, Uyanış Devirlerinde Tercümenin Rolü

Blondel'in hareket felsefesinden ilhamla "isyan ahlâkı"nı geliştiren; "İslâm sosyalizmi" ya da "Anadolu sosyalizmi" diye anılan bir toplum görüşünü savunan düşünür.

Eserleri: İsyân Ahlâkı, Türkiye'nin Maârif Dâvâsı

Çile ile İslâmcı şiirin zirvesi; Büyük Doğu mecmuasıyla bir kuşağı yetiştiren "Üstâd".

Eserleri: Çile, Büyük Doğu, Bir Adam Yaratmak

Topçu sonrası muhâfazakâr Türk sosyolojisinin ana ismi; Türk Kültürü ve Milliyetçilik ile sentez yapan akademisyen.

Eserleri: Türk Kültürü ve Milliyetçilik, İslâm'ın Bugünkü Meseleleri

Doğu ile Batı arasında köprü kuran tek-başına âlim; Bu Ülke ile Türk aydınına ayna tutan görme yitimine direnen düşünür.

Eserleri: Bu Ülke, Umrandan Uygarlığa, Mağaradakiler, Jurnal

Düzenin Yabancılaşması ile Türk siyasî düşüncesine farklı bir okuma getiren iktisatçı-düşünür.

Eserleri: Düzenin Yabancılaşması

"Arf değişmezi" ve "Arf halkaları" ile cebire ve topolojiye geçen Türk matematikçisi; modern Türk matematik okulunun mîmârı.

Birleşik alan kuramı üzerine çalışan; Coral Gables Konferansları'yla 20. yüzyıl fiziğinin toplanma noktasını yaratan Türk fizikçi.

Yale'in en genç tam profesörlerinden; çok-elektronlu atom kuramı üzerine çalışan kimyacı; Bye Bye Türkçe ile dil ulusalcılığının savunucusu.

Jön Türklerin Siyasi Fikirleri ve "mahalle baskısı" kavramıyla Türk modernleşmesini analiz eden sosyolog.

Eserleri: Jön Türklerin Siyasi Fikirleri

Çok ciltli Geschichte des Arabischen Schrifttums'un (GAS) yazarı; Frankfurt'taki Arap-İslâm Bilimleri Tarihi Enstitüsü'nün kurucusu.

Eserleri: GAS (çok ciltli), İslâm'da Bilim ve Teknik (5 cilt)

Diriliş mecmuasıyla bir nesil yetiştiren; İslâm medeniyeti tezini Türk şiirinin diline kavuşturan üstâd.

Eserleri: Hızırla Kırk Saat, Diriliş Neslinin Âmentüsü, İslâm'ın Dirilişi