Şeyh Edebâli
Rivayete göre Osman Gâzî'nin kayınpederi ve manevî müşâviri; "İnsanı yaşat ki devlet yaşasın" sözü kendisine atfedilen şeyh.
Hayatı
Şeyh Edebâli hakkındaki bilgiler az ve büyük bölümü sonraki yüzyıllarda yazılmış kaynaklara dayanır. TDV İslâm Ansiklopedisi maddesi onun Karaman'da doğduğunu yazar; doğum yılı vermez. Vikipedi ayrıca Merv'de doğmuş olabileceğini ve ilk eğitimini Horasan erenlerinden aldığını öne sürer; bu bilgi TDV'de yer almaz. Hüseyin Hüsâmeddin kaynak göstermeden tam adını İmâdüddin Mustafa b. İbrâhim b. Înâc el-Kırşehrî olarak kaydeder. Osmanlı vakıf ve tapu defterlerinde isim "Edebâlî", bazan "Atabâlî" ya da kısaca "Ede-şeyh" biçiminde yazılır.
İlk tahsilini Karaman'da yaptı, Hanefî fakîhi Necmeddin ez-Zâhidî'nin öğrencisi oldu. Sonra Dımaşk'a gidip Sadreddin Süleyman b. Vüheyb el-Ezraî ve Cemâleddin el-Hasîrî gibi âlimlerden ders aldı. Ülkesine dönünce tasavvufa yöneldi ve Bilecik'te bir zâviye kurdu. Âşıkpaşazâde'ye göre zâviyesi hiç boş kalmaz, şeyh gelip geçen fakirlerin ihtiyaçlarını karşılamak için koyun sürüsü bulundururdu. Vefâiyye tarikatına bağlıydı ve ahî teşkilâtının reisi olarak anılır. Ahî şeyhliğinin ondan sonra kime geçtiği bilinmemekle birlikte sonradan I. Murad'a intikal ettiği belirtilir. TDV, aynı zamanda ilk Osmanlı kadısı ve müftüsü olduğunu yazar; damadı Dursun Fakih ondan sonra ikinci kadı ve müftü oldu.
Osman Gazi ile ilişkisi
Osman Gazi, Bilecik'te tanıştığı şeyhin zâviyesine mübarek günlerde gider, dinî ve idarî konularda görüşüne başvururdu. Âşıkpaşazâde, Yahşı Fakih ile Edebâli'nin oğlu Mahmud Paşa'nın rivayetine dayanarak ünlü rüyayı aktarır. Osman şeyhin zâviyesinde geceleyince, şeyhin koynundan bir ay doğup kendi koynuna girdiğini, göbeğinden bir ağaç bitip gölgesinin dünyayı kapladığını, altından dağlar yükselip her birinden sular aktığını görür. Şeyh bunu padişahlığın Osman'a ve nesline verildiği şeklinde yorumlayıp kızı Malhun Hatun'u ona eş olarak verir. Bazı kaynaklarda kızın adı Mal Hatun'dur. Oruç b. Âdil ise rüyayı Osman'ın babası Ertuğrul'un gördüğünü, evlenen kızın adının Râbia Hatun olduğunu yazar. Mal Hatun'un Edebâli'nin kızı ve Orhan Bey'in annesi olmadığına dair rivayetler de vardır; bu yüzden evliliğin tarihî ayrıntıları kesin değildir. Vikipedi, Edebâli'nin Mahmud Paşa, Mehmed Paşa ve Râbia Bala Hatun adlı üç çocuğu olduğunu yazar.
Ölümü ve mirası
Son yıllarını Bilecik'te kızı ve torunu Alâeddin Bey'le geçirdi. Kendilerine Kozağaç köyünün öşrü ve hâsılatı verildi; kızı Râbia (Bâlâ) Hatun bu köyü tekkeye vakfetti. Eskişehir'de Mal Hatun adına bir kız mektebi bulunduğu da belgelerden anlaşılır. Edebâli, 1326'da (h. 726) uzun bir ömürden sonra öldü; Hezarfen Hüseyin Efendi 1327 yılını verir. TDV'nin ifadesiyle çok sayıda talebe yetiştirdi, Çandarlı Kara Halil'in de öğrencisi olabileceği ileri sürülmüş, ancak bunu doğrulayan belge yoktur.
Şeyhin adıyla anılan "İnsanı yaşat ki devlet yaşasın" sözü TDV maddesinde yer almaz; erken kaynaklarda da rastlanmaz, bu yüzden söz ihtiyatla atfedilir. Edebâli'nin tarihî kişiliği ile Osmanlı kuruluş anlatılarında oluşan imajı birbirinden ayrı okunmalıdır.