Sadreddîn Konevî
Muhammed bin İshâk Sadreddîn-i Konevî
İbnü'l-Arabî'nin vahdet-i vücûd öğretisini sistemleştiren; Anadolu irfânının teorik mîmarı.
Hayatı
Sadreddîn Konevî, yaklaşık 1209'da (h. 606) Malatya'da doğdu; 1274'te (h. 673) Konya'da öldü ve orada gömüldü. Babası Mecdüddin İshak, TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre önemli bir mutasavvıf ve âlim, aynı zamanda Anadolu Selçuklu yönetiminde üst düzey bir görevliydi; Selçuklu sarayı ile Abbâsîler arasında elçilik yaptığı, şehzadelere hocalık ettiği için bazı rivayetlerde "sultanın şeyhi" diye anıldığı kaydedilir. Annesinin saraya mensup olduğu nakledilir; bazı menkıbeler onu hükümdarın kız kardeşi, bazıları âzatlı câriyesi olarak anlatır. "Sultan oğlu" nitelemesi bu rivayetlere dayanır.
Mecdüddin, Mekke'de tanıştığı İbnü'l-Arabî'yi Malatya'ya davet etmişti, dostlukları güçlendi. Sadreddîn dokuz on yaşlarında babasını kaybedince, rivayete göre İbnü'l-Arabî onun dul eşiyle evlendi ve Konevî'nin üvey babası oldu (Lâmiî'nin kaydı). TDV bu evliliğin gerçekleşip gerçekleşmediğinin belirlenmesinin güç olduğunu söyler. İki isim arasındaki ilişki, İbnü'l-Arabî'nin 1240'taki ölümüne kadar sürdü; Konevî bunu, şeyh-mürid bağıyla başlayıp fikrî ortaklığa dönüşen bir yakınlık olarak anlatır. İbnü'l-Arabî'nin ölümünden sonra, muhtemelen 1241'de Konya'ya yerleşti. Mısır, Şam, Kudüs ve Hicaz'a gittiği, Moğolların Bağdat'ı aldığı sırada Mekke'de bulunduğu bilinir. Evhadüddin Kirmânî ve Sa'deddin Hammûye ile dostluk kurdu. Vikipedi, maddî durumu iyi olan Konevî'nin Konya'daki din ve bilim adamlarını evinde topladığını, burada bir tür akademi oluştuğunu da yazar; TDV ise onun üst düzey yöneticilerle ve âlimlerle ilişkilerinin babasından ve İbnü'l-Arabî'den kalan bir devam olduğunu belirtir.
Düşüncesi
TDV, Konevî'nin tasavvufu ilm-i ilâhî, yani metafizik olarak tanımladığını yazar. Ona göre tasavvuf, hadis ve fıkıh gibi dinî ilimlerin yanında değil, felsefenin teorik ilimleriyle aynı düzlemde konuşulacak bir bilgi alanıdır. İbn Sînâ metafiziğin konusunu varlık olarak almıştı. Konevî ise metafiziğin konusunun Tanrı'nın varlığı olması gerektiğini savundu.
Allah-âlem ilişkisinde filozofların sudûr (taşma) şemasındaki terimleri kullanır, fakat zorunlu nedenselliği reddeder. TDV'nin aktardığına göre Tanrı âlemi bir defada değil her an yeniden yaratır (tecdîd-i halk). Bunun sonucu olarak Tanrı her an her şeyle birliktedir. Nefis ve insan konusundaki görüşlerini Nasîrüddîn-i Tûsî ile mektuplaşırken İbn Sînâ'nın nefis kuramı üzerinde tartışarak dile getirdi. Eşyanın hakikatini, onun Allah'ın ilmindeki ezelî sureti olarak anlar; metafiziğe verdiği görev bu hakikatleri öğrenmektir. İbnü'l-Arabî ile farkı şu söyleyişle özetlenir: İbnü'l-Arabî sûfî hakîm, Konevî ise hakîm sûfîdir.
Etkisi ve mirası
Konevî, İbnü'l-Arabî'den sonra vahdet-i vücûd düşüncesinin en etkili temsilcilerinden sayılır. Müeyyidüddin Cendî, Saîdüddin Ferganî, Dâvûd-i Kayserî ve Abdürrezzâk Kâşânî, onun düşüncesini şerhlerle sürdüren isimler arasında anılır. el-Fükûk adlı eseri Fusûsü'l-hikem şerh geleneğini etkiledi; en-Nusûs üzerine ise Pîr Muhammed b. Kutbüddin Hûyî gibi yazarlar şerh yazdı. Molla Fenârî, *Miftâhu'l-gayb*'ı Misbâhu'l-üns adıyla şerhederek bu geleneği Osmanlı medreselerine taşıdı; bkz. Molla Fenârî.
Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî ile yakın arkadaşlığı bilinir; cenaze namazını Konevî'nin kıldırmasını istediği aktarılır. TDV, Mevlevî kaynaklarındaki bazı menkıbelerin Ekberî-Konevî geleneği ile Mevlevîlik arasındaki üslup farklarını vurgulayan kurgular olabileceğini ekler.
Başlıca eserleri
- Miftâhu'l-gayb ve'l-cem' ve tafsîluhû — temel eseri; metafiziğin ilkelerini ve Allah-âlem ilişkisini işler.
- İ'câzü'l-beyân fî te'vîli ümmi'l-Kur'ân — Fâtiha sûresinin geniş tefsiri; diğer kitaplarındaki görüşleri bir araya getirir.
- Şerhu esmâillâhi'l-hüsnâ — ilâhî isimler üzerine kitap.
- el-Fükûk fî esrâri müstenidâti hikemi'l-Fusûs — İbnü'l-Arabî'nin *Fusûs*'una dair açıklamalar.
- Şerhu hadîsi'l-erbaîn — yirmi dokuz hadisin şerhi.
- en-Nefehâtü'l-ilâhiyye — vâridât türünün önemli örneklerinden.
- en-Nusûs fî tahkîki't-tavri'l-mahsûs — yirmi iki kısa bölümlük özlü eser.
- el-Mürâselât — Nasîrüddîn-i Tûsî ile yazışmaları.
- Tebsıratü'l-mübtedî ve tezkiretü'l-müntehî — Farsça, sâliklere rehber risâle.