Molla Fenârî

II. Murad'ın 1425'te müftülüğe getirdiği, bazı kaynaklarda ilk Osmanlı şeyhülislâmı sayılan Bursalı âlim.

Hayatı

Şemseddin Muhammed b. Hamza el-Fenârî, Nisan 1350'de (Safer 751) doğdu. Vikipedi doğum yeri olarak Bursa'yı verir. TDV İslâm Ansiklopedisi, "Fenârî" nisbesinin kaynağı konusunda görüş birliği olmadığını belirtir: Mâverâünnehir'e, Yenişehir-İnegöl arasındaki Fenâr köyüne ya da babasının fenercilik mesleğine bağlayanlar vardır. İlk öğrenimini babasından aldı, İznik'te Alâeddin Ali Esved'in derslerine devam etti; hocasıyla yaşadığı ilmî tartışma yüzünden Amasya'ya geçti ve Cemâleddin Aksarâyî'den 1376'da icâzet aldı. Seyyid Şerîf el-Cürcânî ile birlikte gittiği Kahire'de Ekmeleddin el-Bâbertî'den ders aldı, ondan da icâzet alarak Bursa'ya döndü.

Yıldırım Bayezid onu Manastır Medresesi'ne müderris yaptı; 1393'te Bursa kadılığına getirildi ve görevi yaklaşık on yıl sürdürdü. Ankara Savaşı'ndan sonra Karamanoğlu Mehmed Bey'le Karaman'a gitti ve orada on yıldan fazla ders verdi. 1414'te Bursa'ya dönen Fenârî, Çelebi Mehmed döneminde 1415'te ikinci kez Bursa kadısı oldu. 1419'daki hac yolculuğunda Kahire'de kalıp ders verdi, 1420'de Bursa'ya döndü. II. Murad onu 1425'te (h. 828) müftülüğe atadı; Vikipedi 1424 verir. Osmanlı'nın ilk şeyhülislâmı sayılır, ancak TDV bu unvanın XVI. yüzyıl ortasındaki kurumsal anlamıyla düşünülmemesi gerektiğini hatırlatır. 1430'da ikinci haccından döndükten kısa süre sonra, 15 Mart 1431'de (1 Receb 834) Bursa'da öldü; bazı vakıf kayıtlarına dayanan Hüseyin Hüsâmeddin ise 1434-35 tarihini verir. Kendi yaptırdığı caminin hazîresine gömüldü. Kudüs'te bir medrese, Bursa'da üç mescid ve bir medrese yaptırdı; 1430 tarihli vakfiyesiyle mülklerini bunlara bağışladı. Geçimini ipekçilikle sağladığı, sade yaşadığı nakledilir.

Düşüncesi

Fenârî, mantık, tefsir usulü, fıkıh usulü ve tasavvuf metafiziğini birbiriyle çelişmeyen bir bütün olarak kurmaya çalıştı. TDV onu Fahreddin er-Râzî'nin kelâm ve metafizik geleneği ile İbnü'l-Arabî'nin tasavvufunu uzlaştırmaya çalışan âlimlerden biri olarak niteler. Medrese ile tekke arasındaki bu birliği kendisinde taşıyan âlim-mutasavvıf tipinin örneklerinden sayılır. Sadreddîn Konevî'nin Miftâhu'l-gayb adlı eserini okuttu ve Misbâhu'l-üns adıyla şerhetti; şerhin tam adındaki "akıl ile keşif arasında" ifadesi (beyne'l-ma'kūl ve'l-meşhûd) bu uzlaştırma amacını gösterir. Sadreddîn Konevî kaydı bu bağlamda okunabilir.

TDV'nin aktardığına göre Fenârî, teorik aklı gerekli görmekle birlikte metafizikte kesin bilginin yolunun tasavvufî müşahede olduğunu savundu. Gerçek varlığın bir ve Allah'a ait olduğunu, diğer şeylerin mevcudiyetinin Allah'ın ezelî bilgisindeki aslî gerçeklikler üzerinden anlaşılacağını yazdı. Ansiklopedi bu tavrı aklın inkârı olarak değil, aklın sınırlarının belirlenmesi olarak yorumlar.

Etkisi ve mirası

Fenârî ve ailesi, Osmanlı ilmiye teşkilatının başlangıcında önemli bir yer tutar. TDV, ilmiye mensuplarına tanınan imtiyazların ilk kez II. Murad tarafından onun ailesine verildiğini, sonra bunların bütün ilmiye ailelerine yayıldığını yazar. Öğrencileri arasında oğlu Mehmed Şah Fenârî, Şehâbeddin İbn Arabşah, Kadızâde-i Rûmî, Kutbüddinzâde İznikî, Kâfiyeci, Emîr Sultan, Molla Yegân ve İbn Hacer el-Askalânî sayılır. TDV, İbn Hacer el-Askalânî'nin Kahire'de ondan icâzet aldığını ayrıca kaydeder; öğrenci sayılması bu icâzete dayanıyor görünür. Kaynaklarda Evhadiyye, Rifâiyye ve Zeyniyye tarikatlarıyla bağlantısı da anılır.

Başlıca eserleri

• Fusûlü'l-bedâyi — fıkıh usulü üzerine, en tanınmış çalışmalarından biri.
• Aynü'l-a'yân — Fâtiha sûresinin işârî tefsiri; Karamanoğlu Mehmed Bey'e ithaf edilmiştir.
• el-Fevâidü'l-Fenâriyye — Esîrüddin el-Ebherî'nin mantık kitabı *Îsâgûcî*'nin şerhi; Osmanlı medreselerinde uzun süre okutuldu.
• Misbâhu'l-üns — Sadreddîn Konevî'nin *Miftâhu'l-gayb*'ının şerhi.
• Şerhu'l-Ferâizi's-Sirâciyye — miras hukuku üzerine bir şerh.
• Avîsâtü'l-efkâr — kelâm, ferâiz, fıkıh ve âdâb bölümlerinden oluşur.

Enmûzecü'l-ulûm adlı eser bazı kayıtlarda ona nisbet edilir; TDV bunun oğlu Mehmed Şah'a ait olduğunu belirtir.