Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî

Mesnevî ile İslâm tasavvufunun şiirsel zirvesini veren; Konya'da Türk-Fars-Arap-Rum birikimini aşkın diline kavuşturan Hudâvendigâr.

Hayatı

Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, 30 Eylül 1207'de (6 Rebîülevvel 604) Horasan bölgesinde doğdu. TDV İslâm Ansiklopedisi doğum yeri olarak Belh'i verir; Vikipedi Belh ile Vahş arasında bir tartışma bulunduğunu belirtir. Babası "Sultânü'l-ulemâ" lakabıyla anılan Bahâeddin Veled'dir (ö. 1231), annesi Mümine Hatun'dur. Aile, TDV'ye göre 1212-13 dolaylarında Belh'ten ayrıldı; Semerkant, Nişabur, Bağdat ve Şam üzerinden Anadolu'ya geçti. Mevlânâ'nın Konya'ya geldiğinde on dört yaşlarında olduğu kaydedilir. Annesi Larende'de (Karaman) öldü. Vikipedi ilk evliliğini Karaman'da Cevher Hatun'la yaptığını, Sultan Veled ve Alâeddin Çelebi'nin bu evlilikten doğduğunu belirtir.

Babasının ölümünden sonra Seyyid Burhâneddin Muhakkık-ı Tirmizî'nin talebesi oldu; TDV bu hizmetin dokuz yıl sürdüğünü yazar. Dönüm noktası, Şems-i Tebrîzî ile karşılaşmasıdır. TDV tarihi 29 Kasım 1244 (26 Cemâziyelâhir 642) olarak verir, Vikipedi 15 Kasım 1244'ü yazar. Şems yaklaşık on altı ay sonra Konya'dan ayrıldı; Mevlânâ'nın mektupları üzerine döndü, ancak 1247'de (TDV) ya da 1248'de (Vikipedi) bir daha görülmemek üzere ortadan kayboldu. Bazı rivayetler onun öldürüldüğünü söyler; bu iddia kesinleşmiş bir bilgi değildir. Bu ayrılığın Mevlânâ'nın şiirini şekillendirdiği kabul edilir. Sonraki yıllarda kuyumcu Selâhaddin-i Zerkûb ve ardından Hüsâmeddin Çelebi ile yakın ilişki kurdu. Mesnevî, Hüsâmeddin Çelebi'nin isteğiyle yazıldı. 17 Aralık 1273'te Konya'da öldü.

Eserleri ve düşüncesi

Mesnevî, altı ciltlik Farsça bir manzumedir. Beyit sayısı TDV'de yaklaşık 25.000, Vikipedi'de yaklaşık 27.000 olarak geçer; fark, nüsha ve sayım yöntemine bağlıdır. Hikâyeler ve sohbet üzerinden tasavvufî ve ahlâkî öğütler verir. Dîvân-ı Kebîr ise gazel ve rubâîlerden oluşur ve büyük bölümü Şems'le ilişkilendirilen yıllara aittir. Vikipedi divanda Farsçanın yanında Arapça, Türkçe ve Rumca şiirlerin de bulunduğunu belirtir.

Düzyazı eserleri arasında sohbetlerinin derlendiği Fîhi Mâ Fîh, yedi vaazı içeren Mecâlis-i Seb'a ve mektuplarının toplandığı Mektûbât yer alır. Vikipedi *Fîhi Mâ Fîh*'in yetmiş bir konuşmayı kapsadığını yazar. Öğretisinin merkezinde aşk, birlik ve insanın iç yolculuğu bulunur; bu ifadeler kaynaklarda ve edebiyat tarihinde özetle böyle ele alınır.

Etkisi ve mirası

Mevlevîlik, Mevlânâ'nın ölümünden sonra oğlu Sultan Veled ve müritleri tarafından örgütlendi. Dönerek yapılan sema, bu yolun merkezî ritüelidir. Konya'daki türbesi, günümüzde de bir ziyaret yeridir. Vikipedi, 2007'nin Mevlânâ'nın doğumunun 800. yılı sebebiyle UNESCO tarafından anma yılı ilan edildiğini ve 30 Eylül 2007'de Konya'da sema töreni yapıldığını aktarır. Aynı kaynak, bazı araştırmacıların onun hakkında eleştirel iddialar ileri sürdüğünü ve Batı çevirilerinin İslâmî içeriği zaman zaman silikleştirdiği yolunda tartışma bulunduğunu belirtir. Çağdaşı Sadreddîn Konevî ile dostluğu Konya'nın XIII. yüzyıl ilim ve tasavvuf hayatını anlamak için önemli bir örnektir.

Başlıca eserleri

• Mesnevî-i Ma'nevî — altı ciltlik Farsça tasavvufî mesnevî.
• Dîvân-ı Kebîr — gazel ve rubâîlerden oluşan geniş şiir derlemesi.
• Fîhi Mâ Fîh — sohbetlerinin derlendiği düzyazı eser.
• Mecâlis-i Seb'a — yedi vaaz.
• Mektûbât — çeşitli kişilere yazdığı mektuplar.