Sultan Veled

Mevlânâ'nın oğlu; Mevlevîliği bir tarîkat olarak kuran ve Türkçeyi tasavvuf şiirinde Anadolu'ya getiren mîmar.

Hayatı

Asıl adı Bahâeddin Muhammed olan Sultan Veled, 25 Nisan 1226'da (25 Rebîülâhir 623) Lârende'de (Karaman) doğdu. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin büyük oğludur; annesi Semerkantlı Lala Şerefeddin'in kızı Gevher Hatun'dur. Kardeşi Alâeddin ile birlikte Şam'da tahsil gördü. Manevî terbiyesine dedesi Bahâeddin Veled'in çevresinden Seyyid Burhâneddin Muhakkık-ı Tirmizî'nin yanında başladı; onun 1241'deki ölümünden sonra Şems-i Tebrîzî'ye intisap etti.

Şems Konya'dan ayrılıp kaybolduğunda, onun Şam'da olduğu haber alınınca Mevlânâ'nın Sultan Veled'i hediyelerle oraya gönderdiği anlatılır. Daha sonra babasının halifeleri Selâhaddîn-i Zerkûb'a ve Hüsâmeddin Çelebi'ye bağlandı. Mevlânâ'nın arzusuyla Selâhaddîn-i Zerkûb'un kızı Fâtıma Hatun ile evlendi; bu evlilikten Celâleddin Emîr Ârif Çelebi ile Mutahhara ve Şeref Hatun dünyaya geldi.

Mevlânâ'nın 1273'teki vefatından sonra çevrenin başına Hüsâmeddin Çelebi geçti. Onun 1284'te ölümü üzerine Sultan Veled babasının makamına oturdu. 11 Kasım 1312'de (10 Receb 712) Konya'da vefat etti; bazı kaynaklar tarihi 12 Kasım olarak verir. Babasının yanına defnedildi; yerine oğlu Ulu Ârif Çelebi geçti.

Mevlevîliğin kurumlaşması

Sultan Veled, Mevlânâ'nın etrafında oluşan çevreyi düzenli bir tarikat yapısına kavuşturan isim olarak değerlendirilir. Anadolu'nun çeşitli şehirlerine halifeler göndererek tarikatın yayılmasını sağladı. Âyin içinde üç kez dönülen "devr-i veledî"nin başlatılması ona atfedilir. Babasının türbesinin yapımıyla ilgilendi; bu türbe tarikatın merkezi hâline geldi. *Maârif*'inde övdüğü Selçuklu sultanı II. Gıyâseddin Mesud'un türbeye vakıflar tesis etmesini sağladığı kaydedilir.

Mesnevîleri, özellikle İbtidânâme, Mevlânâ'nın, Şems'in ve ilk halifelerin hayatı için birinci elden bir kaynak olarak kabul edilir. Bu yönüyle Sultan Veled, yalnızca bir şair değil, Mevlevî geleneğinin ilk anlatıcısı ve yorumcusudur. Eserlerinde babasının düşüncelerini daha sade ve öğretici bir dille anlatmayı amaçlamıştır.

Dili ve Türkçe şiirleri

Eserlerinin büyük çoğunluğu akıcı bir Farsça ile yazılmıştır. Bununla birlikte Arapça, Türkçe ve Rumca (Grekçe) beyitler de kaleme almıştır. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre *Dîvân*'ında on dört Türkçe gazel bulunur; *İbtidânâme*'nin 76, *Rebâbnâme*'nin 162 beyti Türkçedir. Bu manzumeler, erken Anadolu Türkçesinin ilk örnekleri arasında sayıldığından dil tarihi açısından da değerlidir. Mevlânâ etkisinin Türk şiirine geçişi bu metinlerle başlamış kabul edilir.

Başlıca eserleri

• Dîvân — 13.335 beyitlik külliyat; Farsça gazel ve kasidelerin yanında Arapça ve Türkçe gazeller içerir.
• İbtidânâme (Velednâme) — 1291'de yazılan, 9007 beyitlik mesnevî; Mevlânâ ve çevresinin tarihçesi için temel kaynaktır.
• Rebâbnâme — 1301'de tamamlanan, 8124 beyitlik mesnevî; 106 bölümdür.
• İntihânâme — 8313 beyitlik, 120 bölümlük mesnevî.
• Maârif — Farsça tek mensur eseri; 56 bölümden oluşan sohbet ve vaaz metinleri.