Aziz Sancar

DNA tâmir mekanizmalarındaki çalışmalarıyla 2015 Nobel Kimya Ödülü'nü alan; Türkiye'nin ikinci Nobel ödüllü ismi.

Hayatı

Aziz Sancar 8 Eylül 1946'da Mardin'in Savur ilçesinde doğdu. Sekiz çocuklu bir çiftçi ailesinin yedinci çocuğudur. Anne ve babası örgün eğitim görmemiş olsa da çocuklarının eğitimine önem verdi. Bir kimya öğretmeninin etkisiyle bu alana ilgi duydu.

1969'da İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi'ni birincilikle bitirdi. Mezuniyetten sonra bir buçuk yıl kadar Savur'da hekimlik yaptı. Hasta tedavisinin keşif imkânı sunmadığını düşünerek araştırmaya yöneldi. Türkiye'deyken, ultraviyole ışığın zarar verdiği DNA'nın daha uzun dalga boylu mavi ışıkla onarılması olarak bilinen fotoreaktivasyona ilgi duymuştu. 1973'te bu süreci yöneten fotoliyaz enzimini tanımlamış olan Claud Rupert ile çalışmak üzere Teksas Üniversitesi Dallas'a gitti ve 1977'de burada doktorasını tamamladı.

Doktora sonrasında Yale Üniversitesi'nde beş yıl laboratuvar teknisyeni olarak çalıştı; Dean Rupp'un laboratuvarında DNA onarımı üzerine araştırmalar yaptı. 1982'de Kuzey Carolina Üniversitesi (UNC) Chapel Hill Biyokimya ve Biyofizik Bölümü'ne geçti. Bugün aynı üniversitede Sarah Graham Kenan Biyokimya ve Biyofizik Profesörü unvanını taşır ve Lineberger Kapsamlı Kanser Merkezi üyesidir. 1978'de Gwen Boles Sancar ile evlendi.

Bilimsel çalışmaları

Sancar'ın araştırmaları, hücrelerin ultraviyole ışık gibi etkenlerin DNA'da yol açtığı hasarı nasıl onardığı sorusu etrafında şekillenir. Doktora çalışması sırasında, 1976'da, fotoliyaz enziminin genini klonlamayı başardı. Bu enzim, ultraviyole ışığın DNA'da oluşturduğu timin dimerlerini görünür ışığın enerjisiyle onarır. UNC'de bu çalışmayı sürdürerek enzimin iki ayrı ışık soğurucu kromofor taşıdığını gösterdi.

Yale döneminde Escherichia coli bakterisinde onarımla ilgili uvrA, uvrB ve uvrC genlerini tanımlayıp klonladı. Bu genlerin ürettiği üç proteini saflaştırarak laboratuvar ortamında bir araya getirdi ve hasarlı DNA parçasını kesip çıkaran bu yapıya "eksinükleaz" adını verdi. Nükleotid eksizyon onarımı denen bu mekanizma, güneş ışığı ve sigara dumanı gibi çevresel etkenlerin DNA'da bıraktığı hasarın giderilmesinde temel bir rol oynar. Sancar daha sonra benzer bir sistemin insan hücrelerinde de işleyişini inceledi.

Çalışmalarının bir başka kolu biyolojik saatle ilgilidir. İnsanlarda fotoliyaza benzeyen kriptokrom proteinlerinin ışıkla DNA onarmak yerine sirkadiyen ritmin düzenlenmesinde görev aldığını gösteren araştırmalara katkıda bulundu. Laboratuvarı, biyolojik saat ile DNA onarımı arasındaki ilişkiyi araştırmayı sürdürmektedir.

Ödülleri ve mirası

2005'te ABD Ulusal Bilimler Akademisi'ne seçildi; akademinin Türk asıllı ilk üyesi olduğu belirtilir. 2015 Nobel Kimya Ödülü'nü, DNA onarım mekanizmalarının ayrıntılı incelenmesine yaptıkları katkılardan ötürü Tomas Lindahl ve Paul Modrich ile paylaştı. Böylece 2006 Nobel Edebiyat Ödülü'nü alan Orhan Pamuk'tan sonra Nobel kazanan ikinci Türk vatandaşı oldu.

Eşiyle birlikte, Türk araştırmacı ve öğrencilere destek vermek ve Türk kültürünü tanıtmak amacıyla Chapel Hill'de Carolina Türk Evi'nin kuruluşuna öncülük etti. 2016'da Nobel madalyasının aslını Anıtkabir'e bağışladı.

Başlıca çalışma alanları

• Fotoliyaz — Enzimin geninin 1976'da klonlanması ve ışıkla DNA onarımının mekanizması.
• Nükleotid eksizyon onarımı — E. coli'de UvrABC eksinükleazının tanımlanması ve sistemin insan hücrelerinde incelenmesi.
• Sirkadiyen ritim — Kriptokrom proteinlerinin biyolojik saatteki rolü ve DNA onarımıyla ilişkisi.