Yahya Kemâl Beyatlı
Kendi Gök Kubbemiz ile Osmanlı medeniyetinin estetiğini Cumhuriyet Türkçesine taşıyan; "imtidâd" fikrinin şâiri.
Hayatı
Yahya Kemâl, asıl adıyla Ahmed Âgâh, 2 Aralık 1884'te Üsküp'te doğdu. Babası Nişli İbrâhim Nâci Bey, annesi Nakıye Hanım'dır. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Beyatlı soyadı, aileden Rumeli valilerinden Şehsuvar Paşa'ya dayanan bir nisbetten gelir. Üsküp ve Selânik'te okudu; 1902 baharında İstanbul'a gönderildi.
Temmuz 1903'te Paris'e kaçtı ve dokuz yıl orada kaldı. Meaux Lisesi'nde ve École Libre des Sciences Politiques'te öğrenim gördü, ancak diploma almadı. Bu yıllarda Fransız romantik, realist, parnasyen ve sembolist edebiyatını yakından tanıdı. Tarihçi Camille Jullian'ın derslerini izlemesi, onun milletin bir toprak üzerinde yüzyıllar içinde oluştuğu fikrini benimsemesinde belirleyici oldu. 1912'de İstanbul'a döndü.
Dârüşşafaka'da, Medresetü'l-vâizîn'de ve Bahriye Mektebi'nde öğretmenlik yaptı; 1916-1919 arasında Dârülfünun'da tarih, medeniyet tarihi ve edebiyat okuttu. 1921'de Dergâh mecmuasının çıkışına öncülük etti, Millî Mücadele yıllarında çeşitli gazetelerde yazdı. Lozan görüşmelerinde müşavir olarak bulundu.
Cumhuriyet döneminde Urfa, Yozgat, Tekirdağ ve İstanbul milletvekilliği yaptı. Varşova, Madrid ve Lizbon'da elçilik görevlerinde bulundu; 1947'de Pakistan'a ilk büyükelçi olarak atandı ve 1949'da emekli oldu. Görev yılları kaynaklarda birkaç yıllık farkla verilir. 1 Kasım 1958'de İstanbul'da Cerrahpaşa Hastanesi'nde öldü, Rumelihisarı Mezarlığı'na defnedildi.
Şiiri ve düşüncesi
Yahya Kemâl, şiirini mükemmel bir dil ve mûsikî üzerine kurdu. Şiiri okunmaktan çok sesli söylenmek için yazılmış bir ezgi gibi görür, mısraı kelime kelime işlerdi. Bütün şiirlerinde aruz veznini kullandı; bir kısmında sade bir İstanbul Türkçesiyle modern konuları işlerken, bir kısmında divan şiirinin dil ve üslubunu bilinçli olarak yeniden canlandırdı. Bu ikinci tür şiirlerini "eski şiirin rüzgârıyla" yazdığı şiirler olarak ayırdı.
Tarih anlayışı, şiirinin konularını da belirler. Ona göre Türk milleti, 1071 Malazgirt zaferinden itibaren Anadolu toprağında bin yıllık bir süreç içinde oluşmuştur. Mimari, hat, mûsikî, şiir ve din bu sürecin birbirinden ayrılmaz parçalarıdır. İstanbul, bu sürekliliğin en yoğun görüldüğü şehir olarak şiirinin merkezinde durur; camiler, mûsikî ve semtler, tarih ile bugün arasında köprü kuran imgelere dönüşür.
Neo-klasik olarak nitelenen bu yaklaşım, divan şiirinin pürüzsüzlüğünü modern bir millî bilinçle birleştirme çabası olarak değerlendirilir. Fransız şiirinden aldığı biçim disiplini ile klasik Türk şiirinin birikimini bir araya getirmesi, onu dönemin edebî tartışmalarında özel bir yere koydu.
Etkisi ve mirası
Yahya Kemâl sağlığında şiirlerini kitap hâlinde yayımlamadı; şiirleri dergi ve gazetelerde kaldı. Ölümünden sonra Nihad Sâmi Banarlı'nın öncülüğünde 1959'da Yahya Kemal Enstitüsü kuruldu ve eserleri on üç kitap hâlinde derlendi. Cumhuriyet döneminin önde gelen şairleri arasında sayılır; nesir yazıları da tarih ve kültür üzerine görüşlerini tanımak için başvurulan metinlerdir.
Başlıca eserleri
- Kendi Gök Kubbemiz (1961) — Yaşayan Türkçeyle yazdığı şiirler.
- Eski Şiirin Rüzgârıyle (1962) — Divan şiiri üslubuyla yazdığı şiirler.
- Rubâîler ve Hayyam Rubâîlerini Türkçe Söyleyiş (1963) — Kendi rubâîleri ve Hayyâm'dan aktarmalar.
- Aziz İstanbul (1964) — İstanbul ve Osmanlı-Türk kültürü üzerine nesirler.
- Eğil Dağlar (1966) — Millî Mücadele yıllarında yazdığı makaleler.
- Siyâsî ve Edebî Portreler (1968) — Dönemin siyaset ve edebiyat isimleri üzerine yazılar.
- Edebiyâta Dâir (1971) — Edebiyat üzerine makaleler.
- Çocukluğum, Gençliğim, Siyâsî ve Edebî Hâtıralarım (1973) — Hâtıraları.
- Târih Musâhabeleri (1975) — Tarih üzerine sohbet yazıları.