Sadri Maksudi Arsal
Kazan Tatar hareketinin lideri; sonradan Türkiye'de modern Türk hukuk tarihinin kurucularından.
Hayatı
Sadri Maksudi, Kazan yakınlarındaki Taşsu köyünde doğdu. Doğum yılı kaynaklarda 1878 ile 1880 arasında değişir; TDV İslâm Ansiklopedisi 1880'i, başka kaynaklar 23 Temmuz 1878'i verir. Babası köy imamı Nizâmeddin Maksudi, ağabeyi öğretmen ve yazar Ahmed Hâdi Maksudi'dir.
İlk tahsilini Kazan'daki Allâmiye Medresesi'nde Arapça ve dinî ilimler üzerine yaptı. 1895'te Kırım'da Bahçesaray Zincirli Medresesi'ne geçti; burada Rusça öğrendi ve İsmâil Gaspıralı ile tanıştı. 1897'de girdiği Kazan Rus Öğretmen Okulu'nda Ayaz İshakî ile arkadaşlık kurdu. Ardından Paris'te hukuk okudu; bir yandan da Sorbonne Edebiyat Fakültesi ile Collège de France'ta tarih ve sosyoloji derslerini izledi. Hukuk öğrenimini 1906'da tamamladı.
Rusya'da siyasî faaliyeti
1905 inkılâbının ardından Rusya'da Müslümanların temsil imkânı doğunca Kazan'dan ikinci ve üçüncü Duma'ya seçildi. Üçüncü Duma'da Müslüman milletvekillerinin önde gelen sözcüsü oldu. TDV İslâm Ansiklopedisi bu dönemdeki çalışmalarını, Ruslaştırma siyasetine karşı millî kültürün korunması çabası olarak özetler.
1917 inkılâbından sonra İdil-Ural Türk-Tatar Müslümanlarının Millî Meclis başkanlığına ve Millî İdare'nin başına getirildi. Bolşeviklerin bu yapıyı dağıtmasıyla 1918'de Finlandiya üzerinden Paris'e gitti. Paris'te Sorbonne'a bağlı Slav araştırmaları enstitüsünde Türk-Tatar tarihi ve Orta Asya tarihi okuttu, Journal Asiatique gibi yayınlarda yazdı.
Türkiye'deki ilmî hayatı
1925'te Maarif Vekili Hamdullah Suphi'nin daveti üzerine Türkiye'ye geldi. Önce Telif ve Tercüme Heyeti'nde görev aldı, ardından o yıl açılan Ankara Adliye Hukuk Mektebi'nde hocalığa başladı. Bu okulda ve onun devamı olan Ankara Hukuk Fakültesi'nde uzun yıllar umumî hukuk tarihi, Türk hukuk tarihi ve hukuk felsefesi dersleri verdi. 1939'da İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi'nde tarih profesörlüğüne geçti; 1941'de Ankara Hukuk Fakültesi'ne döndü, 1944'te ordinaryüs profesör olarak İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi'ne nakledildi. Soyadı kanunuyla Arsal soyadını aldı.
Türk Tarih Kurumu ve Türk Dil Kurumu'nun kuruluş yıllarındaki çalışmalarda yer aldı. 1930'da yayımlanan Türk Dili İçin adlı kitabı, TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre dil inkılâbı tartışmalarını etkilemiş ve görüşleri Türk Dil Kurumu'nca bir süre benimsenmiştir. Türk tarihinin yalnızca savaşlar üzerinden değil, toplumsal yapısıyla incelenmesi gerektiğini savundu.
Siyasî hayatı Türkiye'de de sürdü. 1930-1934 arasında Şebinkarahisar, 1934-1938 arasında Giresun milletvekili oldu; 1950'de Ankara'dan yeniden meclise girdi. Milletvekilliği dönemlerinin tarihleri kaynaklarda bir iki yıllık farkla verilir. 20 Şubat 1957'de İstanbul'da öldü ve Zincirlikuyu Mezarlığı'na defnedildi.
Etkisi ve mirası
Sadri Maksudi, Rusya Müslümanlarının siyasî temsilcisi olarak başlayıp Türkiye'de hukuk tarihi ve hukuk felsefesi kürsülerinin ilk hocalarından biri olarak tamamlanan bir hayat sürdü. Hukukçu olarak yetişmesine karşın, tarih alanındaki yazılarıyla da tanındı. Yetiştirdiği öğrenciler ve yazdığı ders kitapları, Cumhuriyet'in ilk dönem hukuk eğitiminde uzun süre kullanıldı.
Başlıca eserleri
- Maişet (Kazan 1898) — Kazan Türklerinin meselelerini işleyen gençlik romanı.
- İngiltere'ye Seyahat (Kazan 1912) — Seyahat izlenimleri.
- Türk Dili İçin (İstanbul 1930) — Türkçenin sadeleşmesi ve geliştirilmesi üzerine görüşler.
- Orta Asya Türk Devletleri (Ankara 1934) — Orta Asya Türk tarihi üzerine inceleme.
- Umumî Hukuk Tarihi (Ankara 1942) — Hukuk fakültesi için hazırlanmış genel hukuk tarihi.
- Hukuk Felsefesi Tarihi (İstanbul 1946) — Hukuk düşüncesinin tarihî gelişimi.
- Türk Tarihi ve Hukuk (İstanbul 1947) — Eski Türk devletlerinin hukuk düzeni üzerine.
- Milliyet Duygusunun Sosyolojik Esasları (İstanbul 1955) — Milliyet kavramını sosyolojik açıdan ele alır.