Şefik Bey

19. yüzyıl Osmanlı hat sanatının önemli ustalarından.

Hayatı ve hocaları

Mehmed Şefik Bey, Beşiktaş'ta Kılıçali semtinde doğdu. Babası Bâbıâli Tahvil Kalemi hulefâsından Süleyman Mâhir Bey'dir. Doğum tarihi kayıtlı değildir; yakınları altmış yaşında öldüğünü belirttiği için doğum yılı 1820 kabul edilir. Dîvân-ı Hümâyun Tahvil Kalemi'ne girdi ve burada büyükbabasının mahlası olan Sebzî ona da verildi. Kalemin tekdüze işinden sıkılıp hüsn-i hat öğrenmeyi seçti. Galata Sarayı'nın hat hocası Ali Vasfi Efendi'den sülüs-nesih meşkederek icâzet aldı; bu icâzetnâmenin akıbeti bilinmiyor, ancak teyzesinin eşi Kazasker Mustafa İzzet Efendi'nin tasdikinden icâzetin 1835'te alındığı anlaşılır.

Ali Vasfi Efendi 1837'de ölünce Mustafa İzzet Efendi'nin öğrencisi oldu ve otuz yıl boyunca onun konağında ailenin bir ferdi gibi yaşadı. Hocası 1839'da Eyüp Sultan Camii hatipliğine getirilince ondan yeniden icâzet almaya hak kazandı. Mustafa İzzet Efendi 1845'te Sultan Abdülmecid'in ikinci imamlığına atanırken Hademe-i Hümâyun ve Muzıka-yı Hümâyun hat muallimliklerini ona devretti. Şefik Bey bu görevi otuz dört yıl sürdürdü; Silâhşorân-ı Hassa-i Şâhâne'de de hat muallimliği yaptı. 11 Eylül 1849'da "rütbe-i hâcegânî" aldı. Nişân-ı Hümâyun Kalemi mensubu olmadığı hâlde V. Murad tahta çıkınca tuğrasını çekecek kadar ona bağlılık göstermesi nedeniyle 1879'da emekli edildi. Ölünce Yahyâ Efendi Dergâhı hazîresine gömüldü; mezarının manzum kitâbesi artık yerinde değildir.

Üslubu ve katkısı

Şefik Bey, Mustafa İzzet Efendi'nin yetiştirdiği seçkin öğrencilerin en önde gelenidir. TDV, celî sülüsü bu ekolde en üst düzeye çıkarmış olduğunu belirtir. Celî sülüsü mektup yazar gibi hızla, çoğu zaman düzeltmeye gerek duymadan yazdığı için dönemin tek örneği sayılır. İstiflerindeki kusursuzluk ve harflerin teşrifatına riayetiyle tanınır. Kural elverdiği ölçüde farklı uygulamalara açıktı: her hattatın tek bir biçimle sınırlı kaldığı "ketebehû..." imza istifi onda en az beş farklı görünümde karşımıza çıkar.

Hızını gösteren bir anekdot şöyledir: Sultan Abdülaziz Avrupa seyahatinden dönünce Bâb-ı Seraskerî'nin (bugün İstanbul Üniversitesi merkez binası) hemen açılmasını istedi. Eksik kalan büyük kapı kitâbesi için Şefik Bey'le 60 altın karşılığında anlaşıldı. Yazıyı önce küçük boyutta yazdı, çıraklarının da yardımıyla büyüttü ve mermere geçirilmek üzere kalıp olarak iğneledi; işi altı saatte bitirdi. Ücrete itiraz eden subaya, bu yazının altı saatte değil altmış yılda yazıldığını söylediği aktarılır.

Önemli eserleri

• Harbiye Nezâreti kapısındaki 1865 tarihli "Dâire-i Umûr-ı Askeriyye" yazısı ve iki yanındaki âyet kitâbeleri.
• Sultan Abdülmecid Türbesi'nde her kenar için yazdığı sekiz âyet ve hadis levhası.
• Kudüs'te Kubbetü's-sahre'yi dıştan saran, çiniye işlenmiş Yâsîn sûresi kuşağı (1876).
• Soğukçeşme'deki Mekteb-i Rüşdiyye-i Askeriyye (1876) ve Karaköy sahilindeki Dâire-i Umûr-ı Sıhhiyye (1872) kitâbeleri.
• Bursa Ulucami'nde, 1855 depreminin ardından sersikkezen Abdülfettah Efendi'yle üç buçuk yıl süren onarım ve yazılama çalışması. Eski celî sülüs ve kûfî yazıları kendi üslubuyla yeniledi, çok büyük levhalar hazırladı; cami bu yazılar sayesinde bugün de hat müzesi gibidir. Duvarlardan birinde çalışmasını anlatan bir beyti celî ta'likle yazdı. Celî dîvânîyi ilk kez celî boyutta yazarak levhalar düzenlemesi de bu yapıdaki "Tahassantü..." duasında görülür.
• Sakız'da Abdülmecid'in yaptırdığı caminin levhalarını yerleştirmek için adaya gitti. Tarihi saptanamayan bu yolculuk, padişahın 1854'teki ilk Sakız ziyaretinden sonra olabilir.

Mushaf yazan hattat olarak daha az öne çıkar: nesih iki mushaf, en'âm-ı şerif, delâilü'ş-şerîfe ve Kasîdetü'l-bürde yazdı, ama kalemini ağırlıklı olarak sülüs ve celîye ayırdı. Ta'lik yazıyı Ali Haydar Bey'den meşketti ancak bu yazıda pek eser vermedi.

Talebeleri ve mirası

Bir defasında Muzıka-yı Hümâyun'dan on altı gence topluca icâzet verdiği bilinir. Hasan Rızâ Efendi, Çırçırlı Ali, Tahsin Hilmi, Bursalı Râşid, Süleyman Vasfi, Yûsuf Sabri, Ömer Fâik efendiler ve Çerkez İbrâhim Alâeddin Bey onun yetiştirdiği öne çıkan hattatlar arasındadır. Küçük kızı Hûriye Hanım da sülüs ve ta'lik yazmıştır.