Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi

1720-21'de Paris'e giden Osmanlı elçisi; izlenimlerini Paris Sefâretnâmesi'nde topladı.

Hayatı

Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi Edirne'de doğdu; babası Saksoncubaşı Süleyman Ağa'dır. Doğum yılı bilinmez, Paris'e gönderildiğinde elli yaşlarında olduğu tahmin edildiğinden 1670 dolaylarında doğduğu kabul edilir. Şiirde Fâizî mahlasını kullandı. Yeniçeri Ocağı'nın yirmi sekizinci ortasına mensup olduğu için Yirmisekiz Çelebi diye anıldı. Ocakta çorbacı, muhzırbaşı ve hâcegân rütbesiyle yeniçeri efendisi oldu, ardından Darphâne nâzırlığına getirildi. 1717 sonlarında şıkk-ı sâlis defterdarı unvanıyla Pasarofça görüşmelerine katıldı; 21 Temmuz 1718'de imzalanan antlaşma bu görüşmelerin sonucudur.

Fransa'ya olağanüstü elçi gönderilmesi gündeme gelince Sadrazam Nevşehirli Damad İbrâhim Paşa'nın desteğiyle bu göreve atandı. Kendisine verilen talimatnamede, siyasî görevinin dışında Fransa'nın bayındırlık ve eğitim alanındaki uygulanabilir yanlarını da incelemesi isteniyordu.

Paris elçiliği

Oğlu Mehmed Said Efendi ve kalabalık bir maiyetle 7 Ekim 1720'de, Fransız elçisinin tahsis ettiği bir tüccar kalyonuyla yola çıktı; ayrılışının kırk altıncı gününde Toulon'a ulaştı. Marsilya'da kolera bulunduğundan karantinaya alındı, sonra Toulouse ve Bordeaux yolu, Garonne boyunca kanallar ve Orléans üzerinden Paris'e vardı. Kral XV. Louis onu 21 Mart 1721'de Tuileries Sarayı'nda kabul etti. Mehmed Efendi, o sırada on iki yaşında olan krala III. Ahmed'in nâmesini ve İbrâhim Paşa'nın mektubunu hediyelerle birlikte sundu. Töreni ressam Charles Parrocel'in tabloları ve Le Nouveau Mercure gazetesi kayda geçirdi.

Elçi Paris'te Thésée ve La Tragédie d'Omphale operalarını izledi, kralın av davetlerine katıldı, Saint-Cloud Şatosu'nu, Versailles, Trianon ve Marly saraylarını gezdi. Hastane, eczane, rasathâne, goblen ve ayna fabrikalarını inceledi. Paris'in geniş, taş döşeli caddelerini, çok katlı evlerini, kalabalığını ve Seine Nehri'ni *Sefâretnâme*'de anlattı. Görkemli saray ve bahçeler karşısındaki hayranlığını, "Dünya müminin hapishanesi, kâfirin cennetidir" hadisini anarak dengelediği aktarılır. Saray ve bahçelerin resim ve planlarını da yanına aldı. Daha önceki bir elçi olan Süleyman Ağa'nın Molière'in Kibarlık Budalası komedisinde küçük düşürülmesi hatırlanırsa, Mehmed Efendi'nin nazik ve uyumlu tavrı bu olumsuz imgeyi değiştirmeye yardım etti. Heyet 8 Ekim 1721'de İstanbul'a döndü.

Sonraki yılları ve ölümü

Dönüşünde defter emini, 1722'de rûznâmçe-i evvel, 1724'te başmuhasebeci oldu. 1730'da Çerkez Mehmed'in malını zaptetmek için Mısır'a gönderildi. Patrona ayaklanmasından sonra III. Ahmed ve Damad İbrâhim Paşa'ya yakınlığı gerekçesiyle Lefkoşa'ya sürüldü. Ölüm tarihi çoğu kaynakta 1732 olarak geçer; ancak TDV, Lefkoşa'daki Sinan Paşa Camii hazîresindeki mezar kitâbesine dayanarak 1144 yılı Muharrem'inin on dördüncü gününü, yani 19 Temmuz 1731'i esas alır.

Etkisi ve mirası

Sefâretnâme'nin Osmanlı'da Batı hakkındaki ilk doğrudan bilgi kaynaklarından biri olduğu söylenir; Enver Ziya Karal onu Garp'a açılmış ilk pencere olarak niteler. Ahmet Hamdi Tanpınar ise metnin içinde örtük bir karşılaştırma ve bütün bir program bulunduğunu savunur. Venedik elçisi Emo'nun aktardığına göre İstanbul'daki saray ve bahçeler, Çelebi'nin Paris'ten getirdiği resim ve planlara göre yapıldı; Versailles'daki havuz ve hayvan heykellerinin Kâğıthane'deki havuz ve sebillere model olduğu düşünülür. Paris'te "turquerie" modasının yayılmasında da bu elçiliğin payı olduğu kaydedilir. Oğlu Said Efendi'nin İbrâhim Müteferrika ile ilk Türk matbaasını kurma çabası elçiliğin en önemli sonuçlarından sayılır.

Sefâretnâme Râşid Mehmed Efendi'nin tarihinde de yer alır; Fransızcaya Galland ve Lenoir tarafından çevrilmiş, Türkçede Abdullah Uçman, Beynun Akyavaş ve başkalarınca yayımlanmıştır. Mehmed Efendi ayrıca eş-Şehrezûrî'nin bir eserinin dördüncü bölümünü Türkçeye çevirmiştir.

Başlıca eserleri

• Sefâretnâme-i Fransa — 1720-1721 Paris elçiliğinin gözlemlerini içeren rapor.
• Semeratü'ş-Şecere — eş-Şehrezûrî'nin Resâ'ilü'ş-Şecereti'l-ilâhiyye adlı eserinin dördüncü bölümünün çevirisi.