Nedîm

Klâsik şiire İstanbul'un nabzını taşıyan; "şarkı"yı edebiyatlaştıran Lâle Devri'nin sesi.

Hayatı

Nedîm'in adı Ahmed'dir; İstanbul'da muhtemelen 1681'de doğdu. Babası Sultan İbrahim dönemi kazaskerlerinden Merzifonlu Mustafa Muslihüddin Efendi'nin oğlu Kadı Mehmed Efendi, annesi Karaçelebizâdeler ailesinden Sâliha Hatun'dur. Dedesi, bazı lakapları yüzünden Mülakkab Mustafa Efendi diye anıldığından Nedîm'e de zaman zaman "Mülakkabzâde" denmiştir. Arapça ve Farsçayı öğrendi; Şeyhülislâm Ebezâde Abdullah Efendi'nin de bulunduğu bir heyetin imtihanından sonra hariç medresesi müderrisliğini kazandı.

III. Ahmed döneminin başlarında şiirleriyle tanınmaya başladı. Sunduğu kasidelerle devlet adamlarının dostluğunu kazandı; özellikle Nevşehirli Damad İbrâhim Paşa onu koruyup gözetti. İbrâhim Paşa'nın kütüphanesinin hâfız-ı kütüblüğünü yaptı ve onun kurduğu tercüme heyetlerinde çalıştı. Meslekte hızla yükseldi: 1726'da Mahmud Paşa Mahkemesi nâibliğine getirildi, 1727'de Molla Kırîmî, 1728'de Nişancı Paşa-yı Atîk medreselerinde görev yaptı, bir yıl sonra Sahn-ı Semân müderrisliğine yükseldi. Patrona Halil İsyanı patlak verdiğinde Sekban Ali Paşa Medresesi'nde müderristi.

Ölümünün nedeni hakkında rivayetler vardır. Doğuştan hassas olduğu ve dedesinin linç edilerek öldürülmesinin aileyi sarstığı belirtilir; kaynaklarda isyanı izleyen günlerde "illet-i vehîme"den, ya da içki ve afyona düşkünlüğü yüzünden titreme hastalığından öldüğü yazılır. Müstakimzâde ise isyan sırasında korkuyla evinin damına çıkıp düşerek öldüğünü söyler. Terekesinin taksim belgesi 28 Ekim 1730 tarihli olduğundan bu günden önce ölmüş olmalıdır. Türkçe Vikipedi 30 Ekim 1730 tarihini verir; TDV'deki belgeyle bağdaşmaz. Kabri Üsküdar Karacaahmet Mezarlığı'ndadır.

Şiiri

Nedîm, Nef'î'nin kasidede, Nâbî'nin gazelde hâkim olduğu bir ortamda yetişti ve "Nedîmane" denen yeni bir tarz geliştirdi. Bu tarzın temelini söyleyiş güzelliği, yerlilik arzusu ve şuh eda oluşturur. Gücü esas olarak dil kullanmasındadır: konuşma dilinden gelen söyleyişleri aruzun müzikalitesiyle birleştirdi; kafiye, redif ve vezinde başarılıydı. Şiirleri bestelenmeye elverişli olduğundan musammatları, gazelleri ve şarkıları yaşadığı dönemden başlayarak çok bestelenmiştir.

Divan şiirinde Necâtî ile belirginleşen mahallîleşme akımının 18. yüzyıldaki en büyük temsilcisidir. Halk edebiyatına yaklaşan ifadesi, gerçek hayattan alınan unsurları ve günlük deyimleri kullanması bununla ilgilidir; hece vezniyle yazdığı iki koşma da halk şiiriyle divan şiiri arasındaki yakınlaşmada önemli sayılır. Asıl dikkat çeken yönü, İstanbul hayatından sahneler sunmasıdır. İbrâhim Paşa'nın imar faaliyetleri, mesire yerlerinin düzenlenmesi ve Sâdâbâd eğlenceleri şiirine yansır; paşanın yaptırdığı eserler için manzum tarihler düşürdü. Divan şiirinde hayalî ve soyut kalan pek çok mecaz onda somutlaşır: sevgili artık sokakta ya da karşıdadır, âşık ile mâşuk senli benlidir.

Etkisi ve mirası

Sâlim, 1722'de tamamladığı tezkirede onu "tâze-zebân" diye niteler. Râşid ve Âsım gibi vak'anüvis-şairler şiirlerine nazîre yazdı; 18. yüzyılda Kâmî, Neylî, Âtıf, İzzet Ali Paşa ve Şeyh Galib de ona nazîre söyledi. 19. yüzyılın ilk yarısında en büyük takipçileri Enderunlu Vâsıf ve Leskofçalı Galib'dir. Nâmık Kemal onu Türk dilinin en büyük şairi sayar. Birinci Dünya Savaşı yıllarında Şair Nedîm mecmuası çıkarıldı, Millî Mecmua bir Nedîm sayısı yayımladı; Yahya Kemal'in Lâle Devri'ne bakışı da Nedîm'in yeniden anlaşılmasında etkili oldu.

Eserleri

• Dîvân — bilinen en eski tarihli nüshası 1736'ya (h. 1149) aittir ve Türk Tarih Kurumu Kütüphanesi'ndedir. Kırk beş kadar nüshası saptanmıştır. Divanda 44 kaside, 88 kıta, üç mesnevi, 166 gazel, 33 murabba, iki koşma, on bir rubâî ve beşi Arapça, otuz dokuzu Farsça şiir bulunur. Gölpınarlı (1951) ve Muhsin Macit (1997) neşirleri başlıca yayımlardır.
• Sahâifü'l-ahbâr — Müneccimbaşı Derviş Ahmed Efendi'nin Arapça *Câmiʿu'd-düvel*'inin Türkçe çevirisi; tercüme heyetinde yer aldı.
• Aynî Tarihi — Bedreddin el-Aynî'nin *ʿİkdü'l-cümân*'ının çevirisi; hangi bölümleri kendisinin çevirdiği bilinmez.