İbrâhim Müteferrika
Osmanlı'nın ilk Türkçe basımevini (1727) kuran; Usûlü'l-Hikem fî Nizâmi'l-Ümem ile modernleşmenin ilk reform programını yazan Macar asıllı Osmanlı.
Hayatı
İbrâhim Müteferrika, Erdel bölgesindeki Kolozsvár'da (bugün Romanya'da Cluj) doğdu. Doğum yılı kesin değildir; TDV İslâm Ansiklopedisi 1670-1674 aralığını verir. Müslüman olmadan önceki hayatı büyük ölçüde karanlıktır. Araştırmacıların bir kısmı, Erdel'deki Üniteryen topluluğa mensup olduğunu ve 1690'lardaki Thököly ayaklanması sırasında Osmanlı tarafına geçerek İslâm'ı kabul ettiğini ileri sürer. Esir düşerek İstanbul'a getirildiğine dair rivayetler de vardır; ayrıntılar kaynaklarda farklıdır.
Osmanlı hizmetine sipahi olarak girdi. 1716'da sarayda "müteferrika" unvanını taşıyan seçkin hizmet zümresine alındı; adını bu görevden aldı. Bildiği diller sayesinde tercümanlık ve diplomatik görevler üstlendi. 1717'den itibaren Osmanlı topraklarına sığınan Macar prensi II. Ferenc Rákóczi ile ilişkilerde aracı ve mihmandar olarak görev yaptı. İlerleyen yıllarda top arabacıları kâtipliği gibi resmî görevlerde de bulundu.
Ölüm tarihi kaynaklarda 1745 ile 1747 arasında değişir. TDV İslâm Ansiklopedisi, Şubat 1747 (1160) tarihini verir ve Galata Mevlevîhânesi'ne defnedildiğini belirtir.
Matbaa
Müteferrika, matbaanın faydalarını anlatan Vesîletü't-tıbâa adlı bir risale kaleme alarak saraya sundu. Girişimde ortağı, Paris elçisi Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi'nin oğlu Mehmed Said Efendi idi. Temmuz 1727'de (Zilkade 1139) III. Ahmed'in fermanı ve şeyhülislâmın fetvasıyla basımevi açma izni çıktı. Said Efendi bir süre sonra devlet görevleri nedeniyle ortaklıktan çekildi ve matbaanın idaresi Müteferrika'ya kaldı.
İzinde, din kitaplarının basılmaması şartı yer alıyordu. Bu yüzden matbaa sözlük, tarih, coğrafya ve askerlik konularına yöneldi. İlk eser, Arapça-Türkçe Vankulu Lügati oldu ve 1729 başında tamamlandı. 1729-1742 arasında on yedi eser (yirmi üç cilt) basıldı. Baskı sayıları çoğunlukla beş yüz nüsha civarındaydı; bazı eserlerde bin ile bin iki yüz nüshaya çıkıldı.
Müteferrika yalnızca basımcı değildi. Bastığı bazı eserleri kendisi tercüme etti, bazılarına ekler ve haritalar hazırladı. Matbaada basılan haritalar, Osmanlı haritacılığını dönemin Avrupa ölçülerine yaklaştıran çalışmalar olarak değerlendirilir. Ölümünden sonra matbaa kısa sürede durgunlaştı; 1757'de yapılan tek bir baskıdan sonra faaliyeti sona erdi.
Usûlü'l-hikem ve devlet düşüncesi
1732'de basılan Usûlü'l-hikem fî nizâmi'l-ümem, Müteferrika'nın telif eseridir ve bir siyasetnâme ve ıslahat risalesi niteliği taşır. Eserde devletlerin düzeni, Avrupa ordularının teşkilatı ve Osmanlı askerî düzeninin yenilenmesi gibi konular ele alınır. Osmanlı'nın Avrupa karşısındaki durumunu sorgulayan ve askerî modernleşmeyi öneren erken metinlerden biri olarak okunur.
Etkisi ve mirası
Müteferrika matbaası, Arap harfli Türkçe kitap basımının Osmanlı'daki başlangıcı kabul edilir. Daha önce İstanbul'da gayrimüslim cemaatlerin matbaaları bulunuyordu; Müteferrika'nın girişimi Müslüman bir kurucunun Türkçe eserler için açtığı ilk basımevidir. Kâtib Çelebi'nin *Cihannümâ*'sı ve Naîmâ, Râşid gibi tarihçilerin eserleri, bu matbaa sayesinde geniş okuyucuya ulaştı.
Başlıca eserleri ve baskıları
- Vesîletü't-tıbâa — matbaanın yararlarını anlatan risale.
- Usûlü'l-hikem fî nizâmi'l-ümem (1732) — devlet düzeni ve askerî ıslahat üzerine telif eseri.
- Vankulu Lügati (1729) — matbaanın ilk baskısı.
- Târîh-i Seyyâh, Târîhu'l-Hindi'l-garbî, Gülşen-i Hulefâ — matbaada basılan tarih eserlerinden.
- Cihannümâ (1732) — Kâtib Çelebi'nin coğrafya eseri, haritalarla birlikte.
- Füyûzât-ı Mıknatısiyye — pusula ve manyetizma üzerine.
- Tuhfetü'l-kibâr fî esfâri'l-bihâr — Kâtib Çelebi'nin denizcilik tarihi.