Ömer Hayyâm

Üçüncü dereceden denklemlerin geometrik çözümünü kuran matematikçi; Celâlî takvimini hazırlayan astronom; Rubâiyât ile dünya şiirine giren şüpheci.

Hayatı

Ömer Hayyâm, Horasan eyaletinin merkezi Nîşâbur'da doğdu. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre doğum tarihi 1039-1048 arasında bir yıldır; ölümü Nîşâbur'da 1123-1132 arasında, seksen beş yaşlarında olmalıdır. İngilizce Vikipedi 1048-1131 aralığını verir; kesin tarih bilinmez. Hayyâm sözlükte "çadır yapımcısı" demektir. Bununla birlikte İran'a yerleşmiş Arap asıllı bir kabileye mensup olabileceği de düşünülmüştür. Öğrenimini ve hayatının büyük kısmını Nîşâbur ve Semerkand'da geçirdi. Semerkand'da Ebû Tâhir adlı yüksek bir memurun himayesinde kaldı. TDV'ye göre Selçuklu sultanlarının ve vezir Nizâmülmülk'ün kendisine gösterdiği ilgiye rağmen saray hizmetinden hoşlanmadı; bilimsel araştırmaya adanmış sakin bir hayatı seçti ve zaman zaman Semerkand, Buhara, Belh ve İsfahan'da bulundu.

Sultan Melikşah onu 1074-75'te İsfahan'a davet etti ve bir rasathane kurmakla, o yıllarda kullanılan Yezdicerd takvimini düzeltmekle görevlendirdi. Hayyâm, Ebû Hâtim İsfizârî ve Meymûn b. Necîb el-Vâsıtî gibi âlimlerden oluşan heyetin başına getirildi. İngilizce Vikipedi heyette sekiz bilginin bulunduğunu yazar. TDV, onu İbn Sînâ ekolünden bir âlim-filozof sayar. Beyhakī hafızasının çok kuvvetli ve dil, fıkıh, tarih ve kıraat bilgisinin geniş olduğunu söyler; Necmeddîn-i Dâye ise onu "Allahsız ve maddeci" bir filozof olarak niteler. İki görüş de kaynaklarda aynı kişi hakkında yan yana durur.

Matematik ve astronomi

TDV, Hayyâm'ın cebirdeki işini en önemli katkısı sayar. Birçok cebirsel denklemi, üçüncü dereceden (kübik) olanlar dahil sınıflandırdı. Üçüncü dereceden denklemleri iki, üç ve dört terimli olarak ayırdı: bir iki terimli, altı üç terimli ve yedi dört terimli denklem türü vardır. Bunların aritmetik yöntemlerle çözülemeyeceğine inandığı için koni kesitleriyle, yani çember, parabol ve hiperbolün kesişimiyle geometrik olarak çözdü. Negatif kökleri çözüm saymadı ve denklemlerin birden fazla kökü olabileceğini gösterdi. Bu çalışmalar *Risâle fi'l-berâhîn alâ mesâili'l-cebr ve'l-mukābele*'de toplanır; İngilizce Vikipedi bu eseri en büyük ihtimalle 1079'da tamamlandı der. TDV, çözümlerinin Hârizmî'nin ötesine geçtiğini belirtir. Hayyâm'dan sonra Şerefeddin et-Tûsî ve takipçileri, bu tür denklemlerin aritmetik çözümlerinin de bulunabileceğini göstermiştir.

*Risâle fî şerhi mâ eşkele min müsâderâti Kitâbi Öklîdis*'te Öklid'in beşinci postülatı (paralellik postülatı) üzerinde durdu. TDV, burada geliştirdiği teoremin, altı yüzyıl sonra Giovanni Saccheri'nin yaptığı incelemelerle dikkate değer benzerlik taşıdığını ve irrasyonel sayıların rasyonel sayılar gibi kullanılabileceğini ilk kanıtlayanın o olduğunu aktarır. İngilizce Vikipedi, bu yapının "Hayyâm-Saccheri dörtgeni" diye de anıldığını söyler.

İsfahan'da heyetin çalışması sonunda eski takvimi düzeltmek yerine mevsimlerle tam uyumlu yeni bir takvim kurulmasına karar verildi. Ortaya çıkan Celâlî takvimi güneş yılını 365,2424 gün alır (modern ölçüm 365,2422) ve hata payı 5000 yılda bir gündür. Heyet ayrıca *Zîc-i Melikşâhî*'yi hazırladı; rasathane Melikşah'ın ölümüne (1092) kadar çalıştı.

Rubâîler

Hayyâm'ı Batı'da meşhur eden rubâîlerdir. TDV, İmâdüddin el-İsfahânî'nin *Harîdetü'l-kasr*'ında onu Horasan şairleri arasında anıp bir Arapça rubâîsini örnek verdiğini yazar. Rubâî sayısı, yazma tarihleri günümüze yaklaştıkça artar; özgün üslubu yansıtanlar yüz civarındadır, çoğu başka şairlerin şiiridir. İngilizce Vikipedi, bu kaynak sorununa dikkat çeker ve ona izafe edilen şiir geleneğinin bütünüyle sonradan oluşmuş olabileceğini belirten şüpheci bilginlerden söz eder. Latince çeviriler 18. yüzyılda görülmeye başladı. Hayyâm'ı Batı'ya asıl sevdiren ise Edward FitzGerald'ın 1859 tarihli İngilizce çevirisi oldu. 1892'de Londra'da adına bir kulüp kuruldu, 1970'te bir ay kraterine, 1980'de de yeni keşfedilen bir kuyruklu yıldıza adı verildi.

Başlıca eserleri

• Rubâiyât — kendisine nispet edilen dörtlükler; sahih sayılanların sayısı yüz civarındadır.
• Risâle fi'l-berâhîn alâ mesâili'l-cebr ve'l-mukābele — denklemlerin sınıflandırılması ve geometrik çözümü.
• Risâle fî şerhi mâ eşkele min müsâderâti Kitâbi Öklîdis — Öklid'in postülatlarına yorum.
• Risâle fî taksîmi rub'i'd-dâire — kübik denklem çözümleri.
• Nevrûznâme — takvimler üzerine.
• Zîc-i Melikşâhî — rasat sonuçlarından oluşan zîc.