Hârizmî

Cebrin (al-jabr) ve algoritma kavramının isim babası; ondalık sistemi İslâm dünyasına ve oradan Avrupa'ya taşıyan kurucu matematikçi.

Hayatı

Muhammed b. Mûsâ el-Hârizmî'nin hayatı, şöhretine kıyasla çok az bilinir. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre aslen Hârizmlidir; Latin kaynaklarda Alkarismi, Algoritmi ya da Algorism diye geçer. Benî Mûsâ kardeşlerden Muhammed b. Mûsâ ve *Mefâtîhu'l-ulûm*'un yazarı Hârizmî ile sık karıştırılmıştır. Taberî'nin metnindeki bir "ve" harfinin düşmesi yüzünden, onun "el-Mecûsî el-Kutrabbüllî" olduğu ve Zerdüşt kökenli olabileceği yolundaki yorum TDV'ye göre yanlış okumaya dayanır; G. Toomer'in bu çıkarımı iki ayrı kişiyi birleştirmektedir. İngilizce Vikipedi ise David King'in, nisbesine dayanarak Bağdat yakınındaki Kutrubbul'da doğduğunu savunduğunu aktarır; aynı kaynak yaklaşık 780 – 850 yıllarını verir. Doğum yeri ve yılı kesin değildir.

Bilinenler şunlardır: Bağdat'ta yaşadı ve Halife Me'mûn döneminde (813-833) Beytülhikme kütüphanesinde görev yaptı. Günümüze ulaşan eserlerini bu dönemde yazıp Me'mûn'a sundu. Taberî'ye göre Halife Vâsık-Billâh'ın hastalığı sırasında (847) çağrılan müneccimler arasındaydı; bu yüzden 847'den sonra öldüğü söylenebilir. Vâsık zamanında Hazar ülkesine gönderilen kişi ise Benî Mûsâ'dan Muhammed b. Mûsâ'dır, Hârizmî değil.

Cebir kitabı

Kitâbü'l-Muhtasar fî hisâbi'l-cebr ve'l-mukābele, TDV'ye göre adında "cebir" sözü geçen, düzenli biçimde yazılmış ilk matematik kitabıdır; cebir bu eserle hesap biliminden ayrı bir ilim adı olarak kullanılmıştır. Hârizmî öncesinde İslâm dünyasında sözlü bir cebir geleneği bulunduğu da not edilir. Kitap, bilinmeyeni (cezr), karesini (mal) ve sabit sayıyı birbirine bağlayan altı denklem türünü ele alır: üçü basit, üçü karışıktır. Çözümleri önce analitik olarak verir, karışık denklemler için ayrıca kare ve dikdörtgenlerle geometrik gösterim yapar. Kitapta negatif sayı kullanılmaz, yalnızca ikinci dereceye kadar denklemler işlenir ve işlemler sözle anlatılır, sembol yoktur. Son bölüm vasiyet (vesâyâ) problemlerine ayrılmıştır; cebir burada ilk kez İslâm miras hukukuna (ferâiz) uygulanır. Eser 1145'te Chesterli Robert tarafından Latinceye çevrildi; ilk bölümünü de Cremonalı Gerard çevirmiştir.

TDV'ye göre ona bağlanan "algoritma" terimi, işlemleri belirli bir sıraya koyan düzenli hesap tekniği anlamına gelir ve Hint hesabındaki yöntemin cebire uygulanmasından doğmuştur.

Diğer eserleri

Zîcü's-Sind-Hind, Hint kökenli bir astronomi kitabına dayanan zîcdir. TDV, tam anlamıyla özgün sayılmasa da günümüze ulaşan ilk İslâm astronomi eseri olduğunu belirtir. Yedi gezegenin hareket cetvellerini ve trigonometrik bilgileri içerir; Hint, İran ve Grek unsurları birlikte bulunur. Aslı kayıptır, en eski nüsha Bathlı Adelard'ın 12. yüzyıldaki Latince çevirisine aittir. Bîrûnî ve İbn Yûnus eseri kullanmış, Fergānî gibi astronomlar şerh yazmıştır.

Kitâbü'l-Hisâbi'l-Hindî, Hint rakamlarını ve ondalık konumlu sayı sistemini İslâm dünyasına tanıtan kitaptır. Aslı kayıptır; 12. yüzyıl Latince çevirisi Algoritmi de numero indorum adıyla yayımlanmıştır. Kitâbü Sûreti'l-arz şehirlerin ve bölgelerin koordinatlarını verir (İngilizce Vikipedi 833'te tamamlandığını ve 2402 koordinat içerdiğini yazar). TDV'ye göre Batlamyus'un *Coğrafya*'sının doğrudan çevirisi değildir. Dünya haritası Akdeniz, Afrika ve Uzakdoğu için Batlamyus'unkinden daha ayrıntılıdır, Avrupa bilgileri ise ağırlıkla ona dayanır. Ayrıca İbrânî takvimi üzerine bir risâlesi, güneş saati ve usturlap konulu yazıları, kayıp bir tarih kitabı vardır.

Etkisi ve mirası

TDV, sonraki bütün İslâm cebircilerinin onun kitabını temel aldığını, hatta örnekleri aynen koruduğunu belirtir. "Algoritma" sözcüğünün kaynağı onun adının Latinceleşmiş biçimidir; "cebir" ise kitabının adındaki cebr kelimesinden gelir. İslâm dünyasında Hint rakamlarının ve ondalık sistemin yerleşmesinde de onun kitabı başlangıç noktasıdır.

Başlıca eserleri

• Kitâbü'l-Muhtasar fî hisâbi'l-cebr ve'l-mukābele — cebir kitabı.
• Zîcü's-Sind-Hind — astronomi cetvelleri.
• Kitâbü'l-Hisâbi'l-Hindî — Hint hesabı ve rakamlar (Latince: Algoritmi de numero indorum).
• Kitâbü Sûreti'l-arz — coğrafya ve koordinat cetvelleri.
• Risâle fi'stihrâci târihi'l-Yehûd — İbrânî takvimi üzerine.