Fârâbî

"İkinci Muallim"; İslâm felsefesinin sistematik kurucusu, Aristoteles mantığının en büyük yorumcusu, Erdemli Şehir (Medînetü'l-Fâzıla) mimârı.

Hayatı

Fârâbî'nin doğum tarihi ve yeri kesin değildir. TDV İslâm Ansiklopedisi, yaklaşık 871-872'de Fârâb şehri (bugünkü Kazakistan'da Otrar) yakınlarındaki Vesiç'te doğduğunu sanılır diye kaydeder. Babasının Vesiç Kalesi komutanı olduğu dışında ailesi hakkında bilgi yoktur. İbnü'n-Nedîm'in Horasan'daki Fâryâb'dan söz etmesi bir yanlış anlamaya bağlanır. Ortaçağ'da Latince dünyada Alpharabius ve Abunaser adlarıyla bilindi.

Gençliğinde bir süre kadılık yaptığı rivayeti doğrulanamaz. Bir tarihte ilim yolculuğuna çıktı; Buhara, Semerkant, Merv ve Belh gibi merkezlere uğradıktan sonra Bağdat'a vardığı tahmin edilir. Bağdat'a geldiğinde kırk yaşını aşmıştı; Arapça dilbilgisini 929'da ölen İbnü's-Serrâc'dan okuduğu, ona da mantık öğrettiği aktarılır. Nestûrî Hıristiyan mantıkçı Mettâ b. Yûnus'tan mantık okudu, Harranlı Yuhannâ b. Haylân'dan da yararlandı. Yirmi yıl kadar Bağdat'ta kalıp eserlerinin çoğunu burada yazdı. Şehirdeki karışıklıklar yüzünden 941'de ya da bir yıl sonra Şam'a gitti. Hamdânî emîri Seyfüddevle ile ilişkisi, emîrin Halep'te iktidarı aldığı (944) ve Şam'ı ele geçirdiği (945) tarihlerden sonra kurulmuş olmalı ve en çok üç yıl sürmüştür. 948'de Mısır'a kısa bir yolculuk yaptı. Aralık 950'de (Receb 339) seksen yaşlarında Şam'da öldü. Hiç evlenmediği, sade yaşadığı, Seyfüddevle'nin ikramlarından günlük ihtiyacını karşılayacak kadar para aldığı aktarılır. Seyfüddevle'nin sarayındaki müzik anlatısı gibi menkıbeler ölümünden üç yüz yıl sonra yazılan kaynaklarda geçer ve TDV bunları güvenilir bulmaz.

Kökeni üzerine tartışma

Etnik kökeni tartışmalıdır. En eski Türk kaynağı olarak İbn Hallikân (13. yüzyıl), ebeveyninin Türk olduğunu yazar; TDV ayrıca ömrü boyunca Orta Asya Türk kıyafetini giydiğini aktarır. İngilizce Vikipedi'ye göre ise İbn Ebû Usaybia ve Şehrezûrî ailesini Fars olarak anar. Dimitri Gutas, eserlerinde Farsça, Soğdca ve Grekçe izler bulunduğunu, Türkçe bulunmadığını belirtir. Bu nedenle köken kesin bilinmiyor; Türk, Fars ve Soğd gibi seçenekler öne sürülmüştür.

Düşüncesi

Fârâbî, Kindî'nin başlattığı Meşşâî çizgiyi Eflâtun ve Yeni Eflâtunculuk unsurlarıyla birleştiren bir sistem kurdu; Aristo'dan sonra "İkinci Öğretmen" (Muallim-i Sânî) unvanıyla anıldı. TDV'ye göre en büyük başarısını mantıkta gösterdi. Aristo'nun *Organon*'undaki sekiz kitabın tamamı üzerine çalışıp şerh, tefsir ve muhtasarlar yazdı. Mantığı kavramlar (tasavvurat) ve hükümler (tasdîkât) olarak ikiye ayıran düzeni, sonraki İslâm mantık kitaplarının iskeleti oldu. *İhsâü'l-ulûm*'da ilimleri dil, mantık, matematik, fizik ve metafizik, medenî ilimler olmak üzere beş başlıkta sınıflandırdı.

Varlık öğretisinde en üstte ilk sebebi (Tanrı), onun altında gök kürelerine karşılık gelen akılları ve faal aklı, en altta madde ile dört unsuru yerleştiren sudûr şemasını kurdu. Nübüvveti, faal aklın etkisinin muhayyile gücüne ulaşması olarak yorumlayıp din ile felsefeyi aynı kaynağa bağlamak istedi; TDV, bu kuramın İbn Sînâ, İbn Meymûn ve Spinoza gibi isimlerce benimsendiğini belirtir. Siyaset felsefesinde el-Medînetü'l-fâzıla, ideal devleti sağlıklı bir beden gibi tasarlar. Devlet başkanında on iki nitelik arar; bunların hepsi bir kişide bulunmazsa yönetimin, biri mutlaka bilge olmak üzere iki kişi tarafından, hatta altı niteliğin dağıldığı birkaç kişi tarafından yürütülebileceğini söyler. Gazzâlî sonradan filozofun Tanrı'nın bilgisi ve âhiret hayatı hakkındaki görüşlerini sert biçimde eleştirmiştir.

Fârâbî ayrıca mûsiki kuramcısıdır. İngilizce Vikipedi, *Kitâbü'l-mûsîka'l-kebîr*'in müziğin ruh üzerindeki etkilerini, makamların kuruluşunu ve müziğin matematikle ilişkisini ele aldığını belirtir.

Etkisi ve mirası

TDV, İslâm felsefesinin Meşşâî okulda İbn Rüşd dönemine kadar olan yaklaşık 250 yılının büyük ölçüde onun izini taşıdığını yazar. Yahyâ b. Adî onun başlıca öğrencisi ve ölümünden sonra Bağdat mantık okulunun başı sayıldı. İlimler tasnifi Ortaçağ Latin yazarlarını da etkiledi. Kaynaklara göre eser sayısı 100'ü aşar; ancak eski biyografi yazarlarının listeleri yedi ile 113 arasında değişir.

Başlıca eserleri

• el-Medînetü'l-fâzıla — felsefî doktrinini ve erdemli devlet tasarımını sunan olgun eseri.
• es-Siyâsetü'l-medeniyye — siyaset felsefesi (Mebâdiü'l-mevcûdât adıyla da anılır).
• İhsâü'l-ulûm — ilimlerin sayımı ve sınıflandırması.
• Tahsîlü's-saâde — mutluluk ve ahlâk üzerine.
• el-Cem' beyne re'yeyi'l-hakîmeyn — Eflâtun ile Aristo'nun görüşlerini uzlaştırma girişimi.
• Kitâbü'l-mûsîka'l-kebîr — mûsiki kuramı.