Fergânî

Latince çevirilerinde "Alfraganus" olarak tanınır; Batlamyus astronomisinin İslâm dünyasındaki en etkili özetleyicisi.

Hayatı

Fergânî hakkında yeterli bilgi yoktur. Fergana'da doğduğu sanılır; doğum tarihi bilinmez. Adının zinciri kaynaklarda farklı verilir: İbnü'n-Nedîm yalnızca Muhammed b. Kesîr, İbn Ebû Usaybia Ahmed b. Kesîr der; İbnü'l-Kıftî ise Ahmed b. Muhammed b. Kesîr ile Muhammed b. Kesîr'i baba-oğul iki ayrı kişi sayar. Batı'da Alfraganus adıyla tanınır. Abbâsî halifeleri Me'mûn, Mu'tasım, Vâsık ve Mütevekkil dönemlerinde önde gelen astronom ve matematikçiler arasında yer aldı ve devlet hizmetinde mühendis olarak da çalıştı. Ölüm tarihi bilinmemektedir; Nil ölçeğinin yapımı 861'de (h. 247) bittiğine göre bu yıldan sonra öldüğü anlaşılır.

Mühendislik görevleri

Halife Mütevekkil'in emriyle Fustat'ta (eski Kahire) Nil'in su seviyesini ölçmek için yapılan *el-Mikyâsü'l-cedîd*'in (el-Mikyâsü'l-kebîr) yapımı ona verilmişti. İbn Hallikân bu bağlamda adını yanlışlıkla "Karsânî" biçiminde yazar; TDV bunu bir istinsah hatası sayar.

İbn Ebû Usaybia'ya göre Fergânî bilgisine oranla pratikte başarısızdı. Anlattığı olay şudur: Mütevekkil, Sâmerrâ yakınında Dicle kıyısında kurduğu Ca'feriye şehrinin ortasından geçecek bir kanal yaptırıyordu. Bu işi Benî Şâkir adıyla bilinen iki mühendis kardeş, dönemin en ünlü mühendisi Sened b. Ali'yi Bağdat'a göndertip Fergânî'ye devretti. Kanalın girişi öbür kısımlardan daha derin kalınca su ancak nehrin yükseldiği dört ayda akabildi. İbn Ebû Usaybia bunu bir hesap hatasına bağlar; Ya'kūbî ise zeminin sert ve taşlık oluşunu sebep gösterir ve TDV bu açıklamayı daha makul bulur. Bu hata Nil ölçeğine ait değil, Sâmerrâ'daki kanal projesine aittir.

Cevâmi ve astronomi

Asıl eseri *Cevâmiʿu ʿilmi'n-nücûm ve usûli'l-harekâti's-semâviyye*'dir. Batlamyus'un *Almagest*'inin özeti sayılır, fakat ilk iki bölümündeki takvim ve tarih bilgileri ile Batlamyus'a yönelttiği bazı itirazlar ona ayrı bir önem kazandırır. Otuz fasıldan oluşur; Arap, Süryanî, Roma, İran ve Mısır takvimlerini, Dünya'nın evrendeki konumunu, ekliptiğin eğimini, yeryüzü ölçümlerini, Güneş, Ay ve gezegenlerin hareketlerini, ay evrelerini ve tutulmaları işler. Eser Batı'da Elementa astronomica adıyla bilinir. Başlığı kaynaklarda çok farklı yazılır; İbnü'l-Kıftî onu iki ayrı yazarın üç ayrı kitabı gibi kaydetmiştir.

Kitap Latinceye iki kez çevrildi: 1134'te Johannes Hispalensis, 1175'te Gerardus Cremonensis. Birinci çeviri 1493'te Ferrara'da, 1537'de Nürnberg'de ve 1546'da Paris'te basıldı. XIII. yüzyılın ortalarında İbrânîceye çevrildi; Jacob Christmann 1590'da Frankfurt'ta bu çeviriyle Johannes Hispalensis'inkini birleştirdi. Jacobus Golius 1669'da Amsterdam'da yeni bir Latince çeviriyi Arapça metinle yayımladı. TDV'ye göre eser XII. yüzyıldan XV. yüzyılın sonuna kadar Avrupa'da astronomi için vazgeçilmez bir kaynaktı ve Batlamyus sistemi büyük ölçüde onun aracılığıyla yayıldı. Robert Grosseteste'nin Batlamyus'a atıfları, Ristoro d'Arezzo'nun çalışması ve Dante'nin *Convivio*'daki astronomi görüşleri bu kitaba dayanır. Buna karşılık İslâm dünyasında kitap üzerinde az çalışılmıştır; yalnızca Ebü's-Sakr el-Kabîsî'nin bir şerhi bilinir.

Başlıca eserleri

• Cevâmiʿu ʿilmi'n-nücûm — Batlamyus astronomisinin sistematik bir özeti.
• el-Kâmil fî sanʿati'l-usturlâb — usturlap, yıldız hesapları ve geometri.
• İlelü zîci'l-Hârizmî — Hârizmî'nin hesaplarını açıklayan, günümüze ulaşmayan eser; Bîrûnî ondan yararlandığını belirtir.