Mâtürîdî

Türk dünyasının ana akım Sünnî kelâm mektebinin (Mâtürîdîlik) kurucusu; Hanefî akîdesini sistemleştirdi.

Hayatı

Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed el-Mâtürîdî, adını Semerkand'ın dış mahallesi Mâtürîd'den alır. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre hayatı hakkında kaynaklarda çok az bilgi vardır. Doğum tarihi bilinmez; hocalarından Rey kadısı Muhammed b. Mukātil'in 862'de öldüğü bilgisine dayanarak dokuzuncu yüzyılın ilk yarısının ortalarında doğduğu ve ömrünün bir asra yakın olduğu tahmin edilir; İngilizce Vikipedi 853-944 yıllarını verir. Ölüm tarihi çoğu kaynakta 333 (944) olarak geçer; bazılarında 332 ve 336 (947) yılları da görülür. Semerkand'ın Çâkerdîze Mezarlığı'na gömüldü. Mezar taşına, arkadaşı ve öğrencisi Hakîm es-Semerkandî'nin yazdırdığı bir ibare konmuştur. 2000'de Semerkand'da onun adına yeni bir türbe açıldı.

Hanefî ilim geleneğinin dördüncü, hatta üçüncü kuşağından sayılır. Ebû Bekir Ahmed el-Cûzcânî ve Nusayr b. Yahyâ el-Belhî gibi hocalardan ders aldı; eğitimini yirmili yaşlarında Ebû Nasr el-İyâzî'nin yanında tamamladı. Ebü'l-Hasan er-Rüstüfağnî ve Abdülkerîm el-Pezdevî gibi âlimler ondan fıkıh ve kelâm okudu. Hakîm es-Semerkandî'nin öğrencisi olduğu iddiası TDV'ye göre doğrulanmamıştır; iki âlim akran olmalıdır. Seyahatleri, hacca gidip gitmediği ve resmî bir görev alıp almadığı bilinmez. Zalim hükümdara âdil diyen kimsenin dinden çıkacağı yolundaki görüşü, devrin yöneticileriyle arasının iyi olmadığını gösterir. Ailesi hakkında yalnızca babasının ve dedesinin adı ile kızının torunlarının Semerkand'da kadılık yaptığı bilinir.

TDV, etnik kökeni konusunda eserlerinin dil ve üslubuna dayanarak Türk asıllı olduğu sonucuna varır: Arapça gramere aykırı, Türkçe gramere uygun yapılar görülür ve Semerkand çevresinde Türkler çoğunluktadır. Ensârî nisbetiyle Ebû Eyyûb el-Ensârî'nin soyundan geldiği iddiası ise dayanaksız bulunur.

Düşüncesi

TDV'ye göre, günümüze ulaşan eserlere bakılırsa Sünnî kelâmın kurucusu Eş'arî değil Mâtürîdî'dir; zira Eş'arî'den elde bulunan el-Lümâ epistemoloji, nübüvvet ve âhiret gibi konulara yer vermez. Mâtürîdî'de bilgi kaynakları üçtür: duyuların idraki, haber ve istidlâl (akıl yürütme). Akıl, duyu ve haberden gelen bilgiyi yorumlayan vazgeçilmez araçtır; onu gözün renkleri ayırmasına benzetir. Allah'ın varlığını evrenin yaratılmışlığına dayanarak kanıtlar. Evrenin kadîm olduğu yolundaki altı farklı görüşü sıralayıp reddeder.

Nübüvvete, kendisinden yaklaşık bir asır sonra gelen Bâkıllânî'den önce, kelâmcılar arasında en büyük önemi verenlerden biridir. *Kitâbü't-tevhîd*'deki yaklaşık yetmiş sayfalık bölümün yarısından fazlasını peygamberliğin gerekliliğine ayırır. Fiiller konusunda Cebriyye ile Mu'tezile arasında üçüncü bir yol izler: Her fiil hakikat anlamında hem Allah'a (yaratma) hem kula (fiil ve kesb) nispet edilir. Sıfatlarda Allah'ın birliğini koruyup teşbihi reddeder; selbî ve subûtî sıfat ayrımı onda bulunur.

Etkisi ve mirası

TDV, Mâtürîdî'nin ölümünden sonra uzun süre bir ekol lideri sayılmadığını belirtir. Dördüncü yüzyılın ikinci yarısında Semerkand'daki Sünnî çizgi "Cûzcâniyye" ve "İyâziyye" diye anılıyordu. Ebü'l-Yüsr el-Pezdevî (ö. 1100), *Kitâbü't-tevhîd*'i dil ve üslup bakımından sorunlu bulup bazı görüşlerini eleştirdi. Mâtürîdî'yi ekol sahibi olarak benimseyen ve ikinci temel kaynak sayılan *Tebsıratü'l-edille*'yi yazan Ebü'l-Muîn en-Nesefî oldu. TDV, ihmal edilişin nedenleri arasında Bağdat'tan uzakta yaşamasını, siyasî iktidarla uyuşmamasını, mezhebin yalnızca Hanefîler arasında kalmasını ve Eş'arîliğin aksine Nizâmiye medreselerinde okutulmamasını sayar. Daha sonra ekol Hanefî çevrelerde yaygınlaştı.

Başlıca eserleri

TDV, kendisine aidiyeti kesin on üç eser sayar.

• Kitâbü't-tevhîd — tam olarak basılmış tek eseri; Sünnî kelâmın klasiklerinden. Bekir Topaloğlu ve Muhammed Aruçi'nin neşri Ankara'da 2003'te çıktı.
• Te'vîlâtü'l-Kur'ân (Te'vîlâtü Ehli's-Sünne adıyla da bilinir) — tefsir; kırk kadar nüshası bilinir, öğrencilerine yaptığı takrirlerden oluştuğu belirtilir.
• Me'ḫazü'ş-şerâi' fî usûli'l-fıkh — fıkıh usulü.
• Şerhu'l-Câmii's-sagîr — Muhammed eş-Şeybânî'nin kitabının şerhi.
• Reddü Evâili'l-edille li'l-Ka'bî ve Reddü'l-usûli'l-hamse li-Ebî Ömer el-Bâhilî — Mu'tezile'ye reddiyeler.