Çokan Velihanov
Modern Kazak biliminin kurucusu; Türk-Moğol bozkırının ilk yerli etnografı.
Hayatı
Çokan (Şokan) Velihanov, bugünkü Kazakistan'ın Kostanay bölgesinde, Sarıköl ilçesine bağlı Küntiymes kışlağında doğdu. Asıl adı Muhammed Hanefiye'dir; annesi ona Çokan dediği için bu adla tanındı. TDV doğum yılını vermez; 1835 genel kabul gören tarihtir ve yirmi dokuz yaşında ölmesiyle uyumludur. Babası Şıngıs (Cengiz) Velihanov, Orta Cüz Kazaklarının son hanı Veli Han'ın oğlu ve Amankarağay bölgesinin ağa sultanıydı. Ailesi Kazak soylularındandı.
Köy mektebinden sonra 1847'de Omsk'taki Sibirya Askerî Okulu'na girdi ve 1853'te bitirdiğinde çok iyi Rusça biliyordu. Okul kütüphanesinden özel izinle yararlandı, Rus ve dünya edebiyatını okudu, sonradan tanınan G. N. Potanin ile arkadaş oldu. Batı Sibirya ve Kuzey Kazakistan genel valisi Gasfort'un emir subayı olarak görev yaptı. Yaz tatillerinde Kazak halk hikâyesi "Kozı Körpeş-Bayan Suluv" üzerinde çalıştı; bu çalışmayı Petersburg Üniversitesi profesörü Berezin okuyup değerlendirdi. Resme de ilgi duydu, çizimleri göçebe hayatı hakkında bilgi içerir.
Tuberküloz yüzünden 1861'de memleketine dönüp kımız tedavisi gördü. 1864'te Albay Çernyaev komutasındaki Evliyaata seferine katıldı, ancak Rus askerlerinin Kazak ve Özbeklere karşı sert davranışlarına dayanamayıp yolculuğu yarıda kesti. Verniy'e (bugünkü Almatı), ardından aile dostu Tezek Sultan'ın Taldıkorgan yakınlarındaki köyüne yerleşti, orada Aysarı Hanım'la evlendi. Hastalığı ağırlaşınca yirmi dokuz yaşında öldü.
Araştırmaları
1855'te genel valiyle birlikte Semey-Ayagöz-Kapal yolundan Almatı'ya kadar uzanan seferde Kazak ülkesini yakından tanıdı. 1856'da coğrafyacı Semenov-Tyan-Şanskiy ile tanıştı, onun teklifiyle Rusya Coğrafya Derneği'ne üye oldu. Aynı yıl Alatau ve Isık Göl çevresine yaptığı seyahatte Ulu Cüz boyları ve Kırgızlar hakkında bilgi topladı. 1861'de, Manas Destanı'nın "Kökütey Han'ın Aşı" bölümünü Rusçaya çevirip yayımlayan ilk araştırmacı oldu; Manas'ı "bozkır İlyada'sı" olarak niteledi.
En bilinen seferi, 1858'de başlayan gizli Kâşgar gezisidir. Bu bölgeye gidenlerden önceki Avrupalı araştırmacıların hiçbirinin sağ dönemediği anlatılır. Kâşgar'da Uygur dilini inceledi, nadir el yazmaları ve tarihî sikkeler elde etti, bitki ve mineral örnekleri topladı, bölgenin coğrafyası ve siyasî durumu hakkında bilgi derledi. Rus casusluğu suçlamasına uğrayınca kervanıyla 1859'da geri döndü. Gezi haberleri hızla yayıldı; makaleleri Almancaya, büyük bölümü 1865'te İngilizceye çevrildi ve Doğu Türkistan'ı bilim dünyasına ilk tanıtanlardan biri oldu. 1860'ta Petersburg'da Çar II. Aleksandr tarafından kabul edildi, madalya ve rütbeyle ödüllendirildi. Aynı yıl Dostoyevski ile yeniden buluştu; onunla 1854'te, yazarın Omsk'taki sürgün döneminde tanışmıştı.
Rus idaresinin geleneksel Kazak hukukunun yerine Rus kanunlarını getirme planına karşı "Hukuk Reformu Hakkında Rapor"u yazdı. Bu metinde Kazak mahkemelerini, bozkırda İslâm'ın etkisini ve Kazak siyasetini değerlendirdi.
Mirası
Velihanov, Kazak tarihi, edebiyatı, folkloru ve gelenekleri üzerine modern anlamda çalışan ilk Kazak araştırmacı sayılır. Batı tarzı bir modernleşmeyi savundu ve Rus medeniyetini örnek gösterdi. Sovyet döneminde hayatı ve eserleri incelendi, Kazakistan Bilimler Akademisi Tarih Enstitüsü onun adını aldı. Eserleri çoğunlukla Rusça yayımlandı. Ölümünden sonra, 1904'te Petersburg'da Rusya Coğrafya Derneği'nin yayını olarak toplu eserleri çıktı; 1961-1972 arasında beş ciltlik külliyatı Alma-Ata'da basıldı, Kazakçası bibliyografya cildiyle birlikte 2010'da altı cilt olarak yayımlandı.