Tanbûrî Cemil Bey

Tanbur, kemençe, lavta ve viyolonsel virtüozu; kovan ve taş plaklara doldurduğu taksimleri ve kırka yakın eseriyle tanınan bestekâr.

Hayatı

Tanbûrî Cemil Bey İstanbul'da Molla Gürânî semtinde doğdu. Babası eski İşkodra vali muavini ve Beyoğlu Ceza Mahkemesi üyelerinden Mehmed Tevfik Bey, annesi Zihniyâr Hanım'dır. Doğum tarihi kaynaklarda değişir: oğlu Mesut Cemil 1873 yılını, İbnülemin ve Rauf Yektâ 9 Mayıs 1871'i verir; Başbakanlık sicil defterlerindeki hal tercümesinde 17 Eylül 1872 yazılıdır. Üç yaşında babasını kaybedince amcası Refik Bey'in himayesinde büyüdü. Rüşdiyeden sonra bir yıl Hamidiye Ticaret Mektebi'ne, bir yıl Mekteb-i Mülkiye'ye devam etti; ikisini de bitiremedi. Fransızca dersi aldı.

Müziğe ağabeyi Ahmed Bey'le başladı; kemânî Aleksan Ağa'dan Hamparsum ve Batı notasını öğrendi. On beş yaşında tambura başladı ve iki yıl içinde kendini tanıttı. Tanbûrî Ali Efendi'den genel musiki bilgisini ve klasik mektebin inceliklerini öğrendi. Yirmi yaşına doğru kemençe, lavta ve viyolonselde de ustalaştı. 1892'de Bâbıâli Tercüme Kalemi'nde mülâzım olarak göreve başladı, kısa süre sonra Hariciye Nezâreti Umûr-ı Şehbenderî Kalemi kâtipliğine geçti, başkâtipliğe yükseldi ve II. Abdülhamid'den ikinci rütbe Mecîdî nişanı aldı. II. Meşrutiyet'ten sonra görevinden kendi isteğiyle ayrıldı, 1912'de açılan Dârülbedâyi'in musiki bölümünde bir süre hocalık yaptı. Aksaray'daki evinde 1916'da öldü. Ölüm tarihi kaynaklarda değişir: Mesut Cemil'e göre 28 Temmuz, İbnülemin'e göre 5 Ağustos. Merkezefendi Mezarlığı'na gömüldü, bugün mezarının yeri bilinmemektedir.

Musikideki yeri

TDV'ye göre Cemil Bey, tambur icrâsını temelinden değiştirdi ve daha hareketli, canlı bir üslup ortaya koydu. Tamburu kimi zaman viyolonsel gibi kemençe yayıyla çaldı; lavtayı tambur tekniğiyle çalarak bu saza daha ince bir üslup kazandırdı. Kemençede Kemençeci Vasil'in (Vasilaki) taksim ve peşrev tavrından yararlandı ve onunla birlikte bu sazın iki klasik virtüozundan biri oldu. Resmî görevden ayrılınca kendini tamamen müziğe verdi, düzenli ders almamasına rağmen tambur, lavta, kemençe, ud ve viyolonseli aynı ustalıkla çaldı. Notaları genellikle Hamparsum ile yazar, Türk musikisini saklamada Hamparsum notasını Batı notasından daha değerli bulurdu. Duyduğu bir eseri hemen ezberleyebilecek hassas bir kulağı vardı.

Taksimi müstakil bir form olarak yeniden canlandırdığı söylenir. Kovanlara ve taş plaklara doldurduğu taksimler, teknik ve perde-aralık anlayışı bakımından sonraki saz sanatçılarına örnek olmuştur. Batı müziğiyle de ilgilendi; sarayda şehzadelerle ve piyano virtüozları Godowski ile Hegey ile tanıştı. Onun için "geleneğin kabına sığmayan bir sanatkâr" denmiştir.

Tanınmış eserleri

TDV, peşrev, saz semâisi, longa, oyun havası ve şarkı formlarında kırka yakın eser bestelediğini yazar.

• Şedd-i Araban saz semâisi — en ünlü saz eserlerinden biri.
• Ferahfezâ saz semâisi — makam adıyla anılan ikinci ünlü saz semâisi.
• Peşrevler, longalar ve oyun havaları — enstrümantal repertuarı.

Yazıları ve öğrencileri

Rehber-i Mûsikî (1318, 1321, 1341) Türk musikisi nazariyatına dair en önemli yazılı eseridir. Sabah gazetesinde "Mûsikide Âhenk" gibi başlıklarla makaleler yayımladı; Kâmûs-ı Mûsikî ve Kemençe Metodu başlangıç bölümlerinde kaldı. Yetiştirdiği öğrenciler arasında Refik Fersan, Fahire Fersan, Fâize Ergin, ressam Tahsin Bey ve Müzeyyen Hüznî sayılır; üslubunu en iyi benimseyenler Hikmet Bey ve Kadı Fuad Bey olmuştur. Oğlu Mesut Cemil de tanburî olarak tanındı ve babasının hayatını anlatan bir kitap yazdı (1947).

Kayıt sayısı kaynaklarda verilmez; TDV yalnızca kovanlara ve taş plaklara kayıt yaptığını belirtir.