Gaspıralı İsmâil Bey

Tercümân gazetesiyle "Dilde, fikirde, işte birlik" şiârını koyan; modern Türk dünyasının manevî kurucusu.

Hayatı

İsmâil Gaspıralı 21 Mart 1851'de Bahçesaray yakınlarındaki Avcıköy'de doğdu. Babası, Çarlık ordusundan emekli bir teğmen olan Mustafa Gasprinskiy, annesi köklü bir mirza ailesinin kızı Fatma Sultan'dır. Mahallî bir mektepte başladığı öğrenimi Akmescit Erkek Gimnazyumu'nda sürdürdü, ardından Voronej'deki askerî okula ve Moskova Harp Okulu'na girdi. Moskova yıllarında Rus fikir hayatını yakından tanıdı, ancak okuldaki panslavist hava onda Rusya'daki Türkleri uyandırma düşüncesini doğurdu. Girit isyanında Osmanlı askerlerine katılmak üzere arkadaşıyla gizlice Türkiye'ye geçmek isterken Odesa'da yakalandı ve askerî öğrencilik hayatı sona erdi.

1868'de Bahçesaray'a dönüp Zincirli Medrese'de Rusça öğretmenliği yaptı. 1872'de İstanbul, Viyana, Münih ve Stuttgart üzerinden Paris'e gitti; iki yıl içinde Turgenyev'e asistanlık dahil çeşitli işlerde çalıştı. 1874'te Osmanlı subayı olmak için İstanbul'a geldi, olumlu cevap alamayınca Kırım'a döndü. 1878'de Bahçesaray belediye başkan yardımcısı, ertesi yıl belediye başkanı seçildi ve bu görevi 1884'e kadar yürüttü. 1881'de Akmescit'te çıkan Rusça Tavrida gazetesinde "Rus Müslümanlığı" başlığıyla bir yazı dizisi yayımladı; yazılar sonradan risâle olarak da basıldı.

Tercümân ve usûl-i cedîd

Gaspıralı Türkçe bir yayın organı için çok uğraştı ve nihayet bütün içeriğin Rusçasıyla birlikte yayımlanması şartıyla izin aldı. *Tercüman*'ın ilk sayısı 22 Nisan 1883'te Bahçesaray'da çıktı. Gazete önce haftalık, Ekim 1903'ten sonra haftada iki gün, 1912'den itibaren günlük yayımlandı. Kırım Tatarlarının ilk Türkçe gazetesi, Rusya Müslümanları arasında ise Türkçe çıkan üçüncü gazete olarak kayıtlıdır. Arap harfli matbaasını da kendisi kurdu.

Eğitim reformunu 1884'te Bahçesaray'ın Kaytaz Ağa mahallesinde açtığı ilkokul seviyesinde bir mektepte uyguladı. "Usûl-i savtiyye" adını verdiği metotla kırk günde Türkçe okuma yazma öğretileceğini ilân etti ve açık sınavla bunu gösterdi. Bu sistem usûl-i cedîd adıyla yayıldı. Öğretim süreleri ve sınıf mevcutları belirlenmişti, bedenî ceza kaldırılmıştı, sıralar, karatahta ve kitaplık gibi araçlar kullanılıyor, hafta ve dönem sonunda sınav yapılıyordu. Müfredat Türkçe okuma yazma, aritmetik, hat, Kur'an ve dinî bilgilerin yanında coğrafya, tarih ve tabiat bilgisini kapsıyordu. Ders kitabı olarak kendi kaleme aldığı *Hâce-i Sıbyân*'ı (1884) basıp yaydı. Öğretmen yetiştirmek için adayları Bahçesaray'a çağırıp ücretsiz eğitti. 1895'te imparatorlukta bu mekteplerin sayısı yüzü aşıyordu, 1914'e gelindiğinde yaklaşık beşbine ulaştı. Aynı yöntemi izleyen reformcu kadrolara Cedîdciler denir. İlk usûl-i cedîd kız mektebini 1893'te ablası Pembe Hanım Bolatukova'ya Bahçesaray'da açtırdı. Gelenekçi çevreler ona karşı çıktı, Rus idaresi ise panislâmizm ve pantürkizm şüphesiyle bakıyordu.

Siyasî faaliyeti ve son yılları

1905 inkılâbının getirdiği geçici serbestlikte Müslümanları örgütlemeye çalıştı. 28 Ağustos 1905'te Nijni Novgorod'da bir nehir gezisi görünümüyle toplanan I. Bütün Rusya Müslümanları Kurultayı'nın başkanlığını yaptı; 3 Aralık 1905'te Akmescit'teki Bütün Kırım Müslümanları Kurultayı'na da o başkanlık etti. Ağustos 1906'daki üçüncü kongrede siyasî grup niteliğindeki İttifâk-ı Müslimîn kurulması kararlaştırıldı. Aynı yıllarda kadın dergisi Âlem-i Nisvân (1905 sonu) ve çocuk dergisi Âlem-i Sıbyân (1906) çıktı. 1907-1908'de Kahire'de dünya Müslümanları kongresi toplamaya çalıştı; Arapça en-Nehda gazetesini çıkardı, ancak girişim gruplar arası çekişmeye dönüştü. 1912'de usûl-i cedîdi tanıtmak için Hindistan'a gitti, Bombay'da bir mektep açtı. Türk Derneği'nin kurucuları arasındaydı ve Türk Yurdu üzerinde etkisi vardı. 1912'de İttihatçıların teklif ettiği âyan üyeliğini kabul etmedi.

24 Eylül 1914'te Bahçesaray'da öldü. Cenazesine 6000'den fazla kişi katıldı; Hacı Giray Han'ın türbesi yakınına gömüldü. Mezarı 1944'te Kırım Tatarlarının sürgününden sonra yok edildi. 1990'da dönen Kırım Tatarları tahmini yerini belirleyip bir anıt taş diktiler. "Dilde, fikirde, işte birlik" şiarıyla tanınır.

Eserleri

• Russkoe Musulmanstvo — Rusya Müslümanlarının durumuna dair yazılar (1881).
• Hâce-i Sıbyân — usûl-i cedîd mektepleri için ders kitabı (1884).
• Avrupa Medeniyetine Bir Nazar-ı Muvâzene — Avrupa medeniyeti ve İslâm dünyası için kendine özgü bir ilerleme yolu üzerine (1885).
• Rehber-i Muallimîn — öğretmenler için metot kitabı (1898).
• Dârü'r-râhat Müslümanları — ütopik hikâye (1906).