Abay Kunanbayev

Modern Kazak edebiyatının kurucusu; Kara Sözler ile bozkır aklının ahlâk anayasasını yazan filozof-şair.

Hayatı

Abay, TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre 22 Ağustos 1845'te Kazakistan'ın eski Karkaralı bölgesindeki Şıngıs Dağı çevresinde, Kaskabulak yaylasında doğdu; İngilizce Vikipedi 10 Ağustos tarihini verir. Asıl adı İbrâhim'dir. TDV, Abay adını Kazaklarda yaygın isim kısaltma âdetine bağlar; İngilizce Vikipedi ise "dikkatli" anlamında bir lakaptan söz eder. Orta Cüz'ün Argın boyunun Tobıktı koluna mensuptu. Babası Kunanbay Öskenbayev varlıklı ve nüfuzlu bir beydi.

İlk öğrenimine köyünde başladı. On yaşında Semey'deki bir medresede din ilimlerinin yanında edebiyat, tarih, matematik ve coğrafya okudu; Nizâmî, Ali Şîr Nevâî, Fuzûlî, Sa'dî ve Hâfız gibi Doğu klasiklerini tanıdı. Bir Rus mahalle mektebine de devam etti. On üç yaşında, hacca gidecek olan babasının yerine boyun idaresini üstlenmek zorunda kalınca öğrenimi bıraktı. 1876-1878 arasında Konır Kökşe'de idareci seçildi. Haksız uygulamaları durdurmaya çalıştı, fakat bunda başarı sağlayamadı; adaletsiz yönetimi eleştirdiği babasıyla da anlaşmazlığa düştü.

Şairlik o dönemde Kazak soyluları arasında küçümsendiği için 1886'ya kadar şiirlerinde takma ad kullandı. Semey'e sürgün edilen Rus aydınlarından E. P. Mihaelis gibi tanıdıkları ve Saint Petersburg'da askerî okulda okuyan kardeşi Halilolla sayesinde Rusçasını ilerletti, Rus ve dünya edebiyatına bu yoldan ulaştı. Kırk yaşında kendini edebiyata verdi ve 1886'da "Jaz" (Yaz) şiirinde ilk kez kendi adını kullandı. 1890'lara gelindiğinde fikirlerine güvenilen bir şairdi; Muka, Magaviya, Akılbay, Kekitay ve Şakerim gibi gençler onu örnek aldı. 6 Temmuz 1904'te Semey'de, oğlu Magaviya'nın ölümünden kırk gün sonra öldü. Şıngıs Dağı'ndaki Jidebay kışlağında kardeşi Ospan'ın yanına gömüldü.

Şiiri ve düzyazısı

Abay'ın şiirleri "ölen" ve manzum hikâye türlerinde toplanır. TDV'ye göre ondan önce Kazak şiirinde yalnızca "kara ölen" ve "jır" biçimleri vardı; Abay bunlara on yedi yeni biçim ekledi ve ölene iki, üç, dört, altı ve sekiz dizelik kalıplar getirdi. Dili yalın tuttu, yabancı sözcüklerden özellikle kaçındı. Şiirlerinde kadının hor görülmesi, başlık parası, tembellik ve eğitimsizlik gibi sorunları eleştirdi. Eskendir, Masgut ve yarım kalan Ezim Engimesi adlı üç manzum hikâyesi klasik Doğu konularını işler; Eskendir İskendernâmelerden esinlense de bir taklit sayılmaz.

Kara Sözler (Gakliyat), 1890-1898 arasında yazılan kırk beş yazıdan oluşur; felsefî düşünceler, özdeyişler, nasihat ve kıssalar içerir. Bunlar şiirlerinden farklı olarak düzyazıdır. Abay'ın TDV'de anlatılan çeviri çalışmaları şunlardır: Krılov'un bazı manzum hikâyeleri, Puşkin'in *Yevgeni Onegin*'inin 5500 dizelik bölümünün 376 dizede özetlenmiş çevirisi ve Lermontov'un otuza yakın şiiri.

Bestecilik yönü de vardır. Şiirlerinden bazılarını besteledi; günümüze kırka yakın bestesi ulaşmıştır. Kazak halk müziğinin "en" türünde eser verdi, Rus halk müziğine ve Rus bestecilerin eserlerine de önem verdi. Puşkin'den çevirdiği Tatyana ve Onegin mektuplarına yaptığı besteler halk arasında tutuldu.

Etkisi ve mirası

Kazak yazılı edebiyatının kurucusu sayılan Abay'ın eserleri, sözlü geleneğin yazıya geçmesinde rol oynadı. Şiirleri hayatında kitap olarak toplanmadı; dostu Mürseyit Biykeulı'nın hazırladığı el yazmaları halk arasında dolaştı. Yeğeni Kekitay'ın girişimiyle 1909'da Saint Petersburg'da ilk basım yapıldı ve o tarihten bugüne otuzdan fazla antoloji çıktı. Sovyet döneminde pek çok yazarın eseri yasaklandığı hâlde Abay yasaktan hariç tutuldu. Hayatını anlatan en önemli eser, Muhtar Avezov'un dört ciltlik romanı *Abay Yolu*'dur. UNESCO doğumunun 150. yılı olan 1995'i Abay Yılı ilân etti.

Başlıca eserleri

• Kara Sözler — kırk beş düzyazı parçadan oluşan öğüt ve düşünce metinleri.
• Ölenler — 1909'da ilk kez İbrahim Kunanbay Ulının Öleni adıyla basılan şiirleri.
• Eskendir, Masgut, Ezim Engimesi — manzum hikâyeler.
• Krılov, Puşkin ve Lermontov çevirileri.