Sâmipaşazâde Sezâî

Tanzimat romanının erken örneklerini veren; Sergüzeşt ile Türk realizminin kapısını aralayan romancı.

Hayatı

Sâmipaşazâde Sezâi, İstanbul'da Aksaray'daki Taşkasap'ta, babasının konağında doğdu. Ailesi, III. Ahmed devrinde ordu ile Mora'ya gidip Tripoliçe'de tekke kuran bir aileydi. Dedesi Halvetî şeyhi Ahmed Necib Efendi, babası Abdurrahman Sâmi Paşa'dır; annesi Kafkasya'dan kaçırılmış bir Çerkez kızıdır. Kardeşi Abdülbâki, Hazîne-i Evrâk mecmuasının kurucularındandır. Babası Mora isyanının bastırılmasında görev aldı, sonra Mısır'a iltica edip Mehmed Ali Paşa'nın hizmetine girdi; 1849'da İstanbul'a dönerek Osmanlı hizmetinde Maarif nâzırlığı dahil birçok görev yaptı.

Konak, Ziyâ Paşa, Ahmed Vefik Paşa, Ali Suâvi ve Osman Nevres gibi fikir adamlarının uğradığı bir kültür merkeziydi. Sezâi eğitimini bu konakta özel hocalardan aldı; Fransız hocası Mösyö Fabre 1789 Devrimi üzerinden hür düşünce fikrini uyandırdı. Çocukken Çamlıca'da komşuları olan Abdülhak Hâmid ve Recâizâde Ekrem'le tanıştı ve onlarla yaşam boyu dost kaldı. On dört yaşında ilk yazısı Kamer dergisinde çıktı.

1879'da Evkāf-ı Hümâyun Mektûbî Kalemi'ne girdi; bir yıl sonra Londra Sefâreti ikinci kâtipliğine atandı, ama babası izin vermediği için göreve babasının ölümünden sonra gidebildi. 1885'te görevinden azledildi, o kış Paris'te Tunuslu Latife Hanım'la kısa süren bir evlilik yaptı. 1901'e kadar Hariciye Nezâreti İstişare Odası muavinliğinde çalıştı. 1888'de *Sergüzeşt*'i yayımlayınca, romandaki esaret ve hürriyet konusu yüzünden sıkı takibe alındı; 1901'de Paris'e kaçıp Jön Türklere katıldı ve Şûrâ-yı Ümmet gazetesinde rejimi eleştiren yazılar yazdı. II. Meşrutiyet'ten sonra döndü ve 1909-1921 arasında Madrid sefiri oldu. 1914'ten sonra hastalığı yüzünden uzun izinler aldı, 1916-1918'i İsviçre'de geçirdi. 1921'de görevden alındı, sonrasında gazete ve dergi yazılarıyla geçindi. 1927'de TBMM "hidemât-ı vataniyye" maaşı bağladı. 26 Nisan 1936'da öldü; kabri Küçüksu Mezarlığı'ndadır.

Edebî yönü

Sezâi, Nâmık Kemal'in eserlerini küçük yaşta okuyarak yetişti. Jön Türk çevresinin etkisiyle ikinci Tanzimat kuşağında siyasetle en çok uğraşan yazarlardan biri oldu, ancak edebiyat tarihinde esas olarak *Sergüzeşt*'in yazarı diye bilinir. Hugo, Lamartine ve Musset gibi Fransız romantiklerini okudu; Londra'da Shakespeare'i tanıdı. TDV onu Halit Ziya Uşaklıgil'den önce yetişen ilk büyük üslupçu olarak niteler, fakat cümlelerinin Halit Ziya'nınkiler kadar sağlam olmadığını da ekler. Millî Edebiyat akımından sonra dilin sadeleşmesini ve Mehmet Emin Yurdakul'un açtığı yolu destekledi.

Sergüzeşt (İstanbul 1305), esaret konusunu *Tom Amca'nın Kulübesi*'nden etkilenerek romantik bir bakışla işler. Olaylar, konaklarında birlikte büyüdüğü cariyeleri tanıdığı için hayatlarını yakından bildiği zayıf kahraman Dilber'in gözünden anlatılır. TDV'nin eleştirdiği nokta, romanın esareti yalnızca Doğu'ya ait bir mesele gibi göstermesi ve Avrupa'daki serflik ile Amerika'daki köleliği görmezlikten gelmesidir. Küçük Şeyler (çeşitli hikâye, deneme ve çevirilerden oluşur), özellikle gerçekçi tasvirleriyle devrinde çığır açmış ve Servet-i Fünûn çevresini büyük ölçüde etkilemiştir.

Başlıca eserleri

• Sergüzeşt — köleliği ve hürriyeti işleyen roman (TDV yayın yılını 1888, bir başka kaynak 1889 verir).
• Küçük Şeyler — hikâye, deneme ve çeviri derlemesi.
• Şîr — yirmi yaşlarında yazdığı üç perdelik, TDV'nin zayıf bulduğu tiyatro denemesi.
• Rumûzü'l-edeb — hikâye, hatıra, gezi notu ve sohbet yazıları.
• İclâl (1924) — tek hikâye ile hatıra, gezi notları ve denemeler.