Hüseyin Vâiz Kâşifî
Ahlâk-ı Muhsinî ve Envâr-ı Süheylî ile Osmanlı'da yüzyıllarca okutulan ahlâk-edebiyat kitaplarının yazarı.
Hayatı
Tam adı Mevlânâ Kemâlüddîn Hüseyn b. Alî-i Beyhakī-yi Sebzevârî'dir. Horasan'da, eski adı Beyhak olan Sebzevâr'da doğdu. Doğum yılı kaynaklarda farklıdır: TDV İslâm Ansiklopedisi 1427 (830) civarını verirken başka kaynaklar 1436'yı anar. Verdiği vaazlar dolayısıyla "Vâiz" lakabıyla tanındı; şiirlerinde "Kâşifî" mahlasını kullandı.
Otuz yaşlarındayken, 1456 (860) civarında Herat'a gitti. Burada Abdurrahman Câmî ile tanıştı ve onun aracılığıyla Nakşibendî yoluna girdi. Câmî vesilesiyle Ali Şîr Nevâî ile de tanıştı; Nevâî ve Sultan Hüseyin Baykara onun ilmî ve edebî çalışmalarını himaye etti. Câmî'nin 1492'deki ölümünden sonra Herat'tan ayrıldığı belirtilir. 1504–1505'te (910) öldü. TDV maddesine göre Sebzevâr'da, şehrin Nîşâbur kapısı yakınında gömüldü; bazı kaynaklar ise ölüm yeri olarak Herat'ı verir.
Oğlu Fahreddîn Ali Safî (ö. 1532–1533), Nakşibendî tarikatının temel kaynaklarından *Reşehât-ı Ayni'l-hayât*'ın yazarıdır.
Düşüncesi ve mezhebi
Kâşifî'nin mezhebi uzun süre tartışma konusu oldu. Kerbelâ şehitlerini anlatan Ravzatü'ş-şühedâ Ehl-i beyt sevgisini yoğun biçimde yansıttığı için onu Şiî sayanlar oldu. TDV maddesi, Sebzevâr'da Sünnî, Herat döneminde ise Şiî olarak tanındığına dair değerlendirmeleri aktarır. Güncel araştırmaların önemli bir kısmı ise onun mezhep bakımından Sünnî ve Hanefî olduğunu, Ehl-i beyt'e bağlılığının bu kimlikle çelişmediğini kabul eder.
Kâşifî'nin eserleri tek bir alana sığmaz: tefsir, hadis, tasavvuf, ahlâk, inşâ (mektup yazma sanatı), fütüvvet, astronomi ve gizli ilimler üzerine yazdı. *Envâr-ı Süheylî*'de Hint kökenli Kelîle ve Dimne hikâyelerini Farsça süslü nesirle yeniden yazar.
Etkisi ve mirası
Eserleri İran'dan Hindistan'a ve Osmanlı ülkesine kadar geniş bir alanda okundu. Ravzatü'ş-şühedâ, İran'da Kerbelâ'yı anan meclislerde "ravzahân" denilen okuyucular tarafından yüzyıllar boyunca okundu. Tefsirleri, son beş yüzyıl boyunca özellikle Afganistan ve Hindistan'da yaygın tefsirler arasında yer aldı.
Osmanlı edebiyatında da güçlü bir izi vardır. Envâr-ı Süheylî, Alâeddin Ali Çelebi tarafından Hümâyunnâme adıyla Türkçeye aktarıldı. *Ravzatü'ş-şühedâ*'yı Âşık Çelebi tercüme etti; Fuzûlî de *Hadîkatü's-süedâ*'yı yazarken bu eserden geniş ölçüde yararlandı. Mevâhib-i Aliyye ise 1830'da İsmâil Ferruh Efendi tarafından Tefsîr-i Mevâkib adıyla Türkçeye çevrildi. Ahlâk-ı Muhsinî de Türkçe dahil çeşitli dillere tercüme edildi.
Başlıca eserleri
- Envâr-ı Süheylî — *Kelîle ve Dimne*'nin Farsça yeniden yazımı; Şeyh Ahmed Süheylî'ye ithaf edilmiştir.
- Ahlâk-ı Muhsinî — Ebü'l-Muhsin Mirza'ya sunulan ahlâk kitabı; telif tarihi kaynaklarda 1494–1495 ile 1501–1502 arasında değişir.
- Ravzatü'ş-şühedâ — Kerbelâ olayını ve Ehl-i beyt'in çektiği acıları anlatan maktel (1502–1503).
- Mevâhib-i Aliyye — Farsça muhtasar Kur'an tefsiri (1492–1494).
- Cevâhirü't-tefsîr — Ali Şîr Nevâî'ye ithaf edilmiş, ilk sûreleri kapsayan tefsir.
- Fütüvvetnâme-i Sultânî — Fütüvvet ahlâkını anlatan eser.
- Mahzenü'l-inşâ — Mektup yazma sanatına dair eser (1501–1502).
- Lübb-i Lübâb-ı Ma'nevî — Mevlânâ'nın *Mesnevî*'sinden seçmeler.