Seyyid Şerîf Cürcânî

Teftâzânî ile birlikte Timur Semerkant'ının iki büyük âlim sütunu; Osmanlı medreselerinin diğer ana ders kitabının yazarı.

Hayatı

Seyyid Şerîf Cürcânî, 24 Şubat 1340'ta (24 Şâban 740) Cürcân yakınlarındaki Takü'de doğdu. "Seyyid Şerîf" unvanını, Deylem'deki Zeydî imamlarından olan ve Hz. Peygamber'in soyundan gelen dâî Muhammed b. Zeyd'in on üçüncü göbekten torunu sayıldığı için aldı. İlk öğrenimini memleketinde yaptı, ardından mantık eserlerini bizzat yazarından okumak için Herat'a, Kutbüddin er-Râzî'nin yanına gitti. Hocası yaşlılık sebebiyle ders veremez olunca onu Mısır'daki talebesi Mübârek Şah'a yönlendirdi.

Mısır yolculuğu sırasında Anadolu'ya uğradı. Şöhretini duyduğu Cemâleddin Aksarâyî'nin öğrencisi olmak istedi, fakat Aksaray'a vardığında hocanın öldüğünü öğrendi; orada tanıştığı Molla Fenârî ile birlikte Mısır'a geçti. Yaklaşık on yıl kaldığı Mısır'da aklî ilimleri Mübârek Şah'tan, naklî ilimleri Ekmeleddin el-Bâbertî'den okudu. Şeyh Bedreddin Simâvî, şair Ahmedî ve hekim Hacı Paşa gibi isimler aynı dönemde onunla birlikte öğrenim gördü. Dönüşte Bursa'ya uğradı.

Şîraz'da Teftâzânî onu hükümdar Şah Şücâ'a tanıttı ve Dârüşşifâ Medresesi müderrisliğine tayin edildi. On yıl kadar burada ders verdi. Timur Şîraz'ı alınca onu, kendi isteği olmadan Semerkant'a götürdü (1387). Cürcânî orada on sekiz yıl başmüderrislik yaptı, Mâverâünnehir âlimleriyle, özellikle Teftâzânî ile münazaralara girdi. Semerkant'ta Hâce Alâeddin Attâr aracılığıyla tasavvufa yöneldi ve Nakşibendiyye'ye girdi. Timur'un ölümünden (1405) sonraki karışıklıkta Şîraz'a döndü, 6 Temmuz 1413'te orada vefat etti ve Atîk Camii civarındaki Vakıb Mezarlığı'na gömüldü.

Düşüncesi

Kelâm, Arap dili ve edebiyatı başlıca ilgi alanlarıydı; ayrıca felsefe, mantık, astronomi, matematik, fıkıh, hadis, tefsir ve tasavvufa dair şerh, hâşiye ve telif eserler yazdı. Kaynaklar onu zeki, titiz ve münazarada usta bir âlim olarak tanıtır. Fıkıhta Hanefî, itikatta çoğunlukla Eş'arî çizgisindeydi; bazı konularda (iman ile İslâm'ın aynı oluşu gibi) Mâtürîdî görüşü benimsedi.

Felsefî kelâmın yaygın olduğu bir dönemde yetişen Cürcânî, kelâmda felsefeye seleflerinden de fazla yer verdi. *Şerhu'l-Mevâkıf*'ın yaklaşık üçte ikisini felsefî konular oluşturur. Bazı araştırmacılar onu İbn Sînâ felsefesine bağlı sayar; TDV maddesi bu hükmü güç bulur, çünkü Cürcânî hem kelâmcıların hem filozofların görüşlerini tartıştıktan sonra genellikle Eş'arî kelâmcıların, özellikle Âmidî'nin yanında yer alır.

Bilgi konusunda bilginin doğruluğunu nesneye uygunluğunda arar. Bilgilerin kendilerini zorunlu olarak dayatmadığını, düşünme ve akıl yürütmeyle elde edildiğini savunur. Allah'ın varlığı için imkân delilini en güçlü delil sayar. İmanı tasdikten ibaret görür; kıbleye yönelenlerden büyük günah işleyenleri tekfir etmez. Arap dilinde Basra ekolüne yakın bir dilci olarak anılır.

Etkisi ve mirası

Cürcânî'nin özellikle Arap dili, ferâiz ve kelâma dair eserleri medreselerde kuşaktan kuşağa ders kitabı olarak okundu. Eserlerinin çoğu şerh ve hâşiye türünde olmasına rağmen âlimler bunları çoğu kez asıl metinler kadar önemli gördü. Anadolu, İran, Türkistan ve Hindistan'daki âlimlerin icâzet silsileleri onda ya da Teftâzânî'de birleşir. XV. yüzyıldan sonra âlimlerin "Cürcânî ekolü" ve "Teftâzânî ekolü" diye anılması, ikisi arasındaki görüş ayrılıkları üzerine Şevkânî, Taşköprizâde ve Mescizâde'nin kaleme aldığı eserler bu etkinin göstergesi sayılır. Öğrencileri arasında matematikçi Kadızâde-i Rûmî, Fethullah eş-Şirvânî ve Fahreddîn-i Acemî sayılır.

Başlıca eserleri

• Şerhu'l-Mevâkıf — Adudüddin el-Îcî'nin *el-Mevâkıf*'ına yazılan şerhlerin en tanınmışı.
• et-Ta'rîfât — terimler sözlüğü; çok kez basıldı.
• Hâşiyetü't-Tecrîd — Nasîrüddin-i Tûsî'nin kelâm kitabına yapılan şerhin hâşiyesi.
• Hâşiye ale'l-Keşşâf — Zemahşerî'nin tefsirinin baş kısmı üzerine hâşiye.
• Hâşiye ale't-Telvîh — Teftâzânî'nin fıkıh usulü şerhi üzerine hâşiye.
• ed-Dîbâcü'l-müzehheb — hadis terimlerine dair eser.
• Şerhu'l-Ferâiżi's-Sirâciyye — miras hukukuna dair şerh.