Kâdîzâde-i Rûmî
Selâhaddîn Mûsâ bin Muhammed
Bursa'dan Semerkant'a giderek Uluğ Bey rasathânesinin müdürü olan Türk astronom.
Hayatı
Asıl adı Selâhaddîn Mûsâ'dır; kaynaklarda Mûsâ Paşa ya da Mûsâ Çelebi olarak da geçer. Bursa'da doğdu; doğum yılı için genellikle 1364 civarı verilir. Babasının erken ölümü üzerine onu kadı olan dedesi Kadı Mahmud Çelebi yetiştirdi; "Kādîzâde" (kadı oğlu) lakabını bu yüzden aldı. İlk öğrenimini dedesinin yanında yaptı, ardından dinî ve aklî ilimleri Molla Fenârî'den okudu. Kaynaklara göre Fenârî, öğrencisinin matematik ve astronomiye yeteneğini fark ederek onu bu alanda yetkin hocalar aramaya yöneltti.
1400'lerin başında, ailesinin karşı çıkmasına rağmen Mâverâünnehir ve Horasan'a yolculuğa çıktı; Herat ve Buhara gibi merkezlerden geçerek 1410 civarında Semerkant'a ulaştı. Burada henüz genç bir şehzade olan Uluğ Bey'le tanıştı ve onun hocası oldu. Hayatının geri kalanını Semerkant'ta geçirdi; burada evlendi ve Şemseddin Muhammed adında bir oğlu oldu.
Uluğ Bey'in Semerkant'ta yaptırdığı ve 1420'de tamamlanan medresenin baş müderrisliğine getirildi. Rasathâne çalışmalarında Gıyâseddin Cemşîd el-Kâşî ile birlikte görev aldı; el-Kâşî'nin 1429'daki ölümünden sonra rasathânenin yönetimi ona geçti. TDV İslâm Ansiklopedisi, haksız yere görevinden alınan bir müderris için derslerini bıraktığını aktararak ilmî bağımsızlığa verdiği önemi örnekler.
Ölüm tarihi tartışmalıdır. Geleneksel olarak 1436 kabul edilir; ancak öğrencisi Fethullah eş-Şirvânî'ye 13 Eylül 1440 tarihli bir icâzet verdiğinin bilinmesi, TDV maddesinin ölümünü 1440'tan sonraya yerleştirmesine yol açmıştır. Semerkant'ta öldüğü kabul edilir.
Bilimsel çalışmaları
Kādîzâde'nin çalışmaları özellikle geometri ve astronomi ders kitapları üzerine yazdığı şerhlerde yoğunlaşır. Trigonometride 1°'nin sinüsünü çok yüksek bir doğrulukla (MacTutor'a göre 10⁻¹² mertebesinde) hesaplamış; el-Kâşî'nin bu konudaki yöntemini inceleyen bir risale yazmıştır.
Semerkant rasathânesinde hazırlanan ve Uluğ Bey'in adıyla anılan *Zîc-i Sultânî*'nin (Zîc-i Uluğ Bey) hazırlanmasında başlıca katkıda bulunanlardan biri oldu. Bu yıldız katalogu ve astronomi cetvelleri, İslâm dünyasında ve sonra Avrupa'da uzun süre başvurulan bir eser haline geldi.
Etkisi ve mirası
TDV maddesi Kādîzâde'yi, Osmanlı ilim çevrelerinden yetişen ilk özgün matematikçi ve astronom olarak değerlendirir. Etkisini hem öğrencileri hem de ders kitapları yoluyla sürdürdü. Öğrencileri arasında Ali Kuşçu ve Fethullah eş-Şirvânî bulunur; Abdurrahman Câmî de Semerkant'ta ondan ders almıştır. Şerhu Eşkâli't-te'sîs ile Şerhu'l-Mülahhas Osmanlı medreselerinde okutuldu; ilkinin iki yüzü aşkın, ikincisinin üç yüzü aşkın yazma nüshası günümüze ulaşmıştır. Bu yönüyle, Anadolu ile Semerkant ilim geleneği arasında kurulan bağın erken temsilcilerinden biridir. Uluğ Bey çevresinde yetişen öğrencisi Ali Kuşçu, sonraki kuşakta bu geleneği sürdüren isimlerin başında gelir.
Başlıca eserleri
- Şerhu Eşkâli't-te'sîs — Şemseddin es-Semerkandî'nin geometri risalesine şerh (1412).
- Şerhu'l-Mülahhas fî ilmi'l-hey'e — Çağmînî'nin astronomi kitabına şerh (1412); Farsçaya da çevrilmiştir.
- Risâle fi'stihrâci ceybi derece vâhide — 1°'nin sinüsünün hesaplanması üzerine, el-Kâşî'nin yöntemini inceleyen risale.
- Hâşiye alâ Tahrîri Usûli'l-hendese — Tûsî'nin Öklid tahririne yazılmış açıklamalar.
- Hâşiye alâ Tahrîri'l-Mecistî — Tûsî'nin Almagest tahririne açıklamalar.
- Risâle fi'stihrâci hatti nısfi'n-nehâr — Öğle çizgisinin belirlenmesine dair, bilinen tek Farsça astronomi risalesi.