Ali Kuşçu

Semerkant geleneğini Fâtih'in İstanbul'una taşıyan; İstanbul'un enlem ve boylamını belirleyen, Fâtih Camii'nin güneş saatini yapan astronom.

Hayatı

Asıl adı Alâeddin Ali'dir; babası Muhammed, Uluğ Bey'in doğancıbaşısıydı ve "Kuşçu" lakabı buradan gelir. Doğum yeri ve tarihi kesin değildir; XV. yüzyılın başında Semerkant'ta doğduğu tahmin edilir, kaynaklarda yaklaşık 1403 verilir. Uluğ Bey onu ya babası aracılığıyla ya da Bursa kökenli bir âlim olan Kadızâde-i Rûmî sayesinde tanıdı ve kendisi ders verdi. Matematik ve astronomide Uluğ Bey, Kadızâde-i Rûmî ve Gıyâseddin Cemşîd el-Kâşî'den yararlandı.

Rivayete göre ilim iştiyakıyla, izin alamayacağı kaygısıyla gizlice Kirman'a gitti. Orada Nasîrüddin-i Tûsî'nin kelâm eseri *Tecrîdü'l-i'tikād*'ı ve şerhini okudu, sonra bu esere bir şerh yazıp Ebû Saîd Han'a sundu. Semerkant'a dönünce kamerin biçimleri üzerine yazdığı risâleyle Uluğ Bey'in beğenisini kazandı. Daha sonra Uluğ Bey'in onu Çin'e gönderdiği, dönüşte dünyanın yüzölçümünü ve meridyeni hesapladığı da aktarılır.

Uluğ Bey'in 1449'da öldürülmesiyle koruyucusuz kalan Ali Kuşçu, Timurlu sarayından ayrıldı. Hacca giderken Tebriz'e uğradı; Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan'ın ilgisini gördü ve elçi olarak Fâtih Sultan Mehmed'in yanına gönderildi. Fâtih'in ısrarıyla İstanbul'a yerleşti, yol boyunca törenlerle karşılandı. TDV maddesine göre Fâtih 1473'te Uzun Hasan üzerine yaptığı sefere onu da götürdü ve dönüşte Ayasofya Medresesi'ne müderris tayin etti. Vikipedi İstanbul'a gelişini 1449 ile ilişkilendirir; TDV ise yolculuğun elçilik göreviyle gerçekleştiğini ve Ayasofya tayininin 1473'te yapıldığını belirtir.

İstanbul'daki faaliyeti

Ayasofya'daki dersleri, İstanbul'da astronomi ve matematik çalışmalarını canlandırdı; ilim adamlarının bile derslerini takip ettiği kaydedilir. Rivayetlere göre Fâtih devrinde Molla Hüsrev'le birlikte Semâniye medreselerinin programını düzenlemekle görevlendirildi. Bu rivayet kesin bir belgeye dayanmaz.

İstanbul'un boylamını eskiden kabul edilen 60 dereceden 59 dereceye indirdiği, enlemini ise 41 derece 14 dakika olarak belirlediği bilinir. Fâtih Camii'nde onun yaptığı kabul edilen bir basîte (güneş saati) bulunur. 5 Şâban 879'da (15 Aralık 1474) İstanbul'da öldü ve Eyüp Sultan Türbesi civarına defnedildi; Vikipedi ölüm tarihini 16 Aralık olarak verir. Torunu Mîrim Çelebi ile Molla Lutfî en tanınmış öğrencileridir.

Eserleri ve yöntemi

Eserlerinin çoğu şerh ve hâşiye türündendir; üç alanda toplanır. Astronomi-matematikte Farsça Risâle fi'l-hey'e (bir mukaddime ve iki makale) ile üç makalelik Risâle fi'l-hisâb yer alır. Uzun Hasan'a karşı kazanılan zafer vesilesiyle Fâtih'e ithaf edilen Arapça er-Risâletü'l-Fethiyye astronomiye, bir mukaddime ve beş makaleden oluşan er-Risâletü'l-Muhammediyye hesap ilmine dairdir. *Fethiyye*'nin Farsça *Risâle fi'l-hey'e*'nin Arapça çevirisi olup olmadığı, Muhammediyye ile Risâle fi'l-hisâb arasındaki ilişki gibi, araştırmacılar arasında tartışmalıdır. *Fethiyye*'yi torunu Mîrim Çelebi ile öğrencisi Sinan Paşa şerhetti; eser Kânûnî'nin emriyle 1548'de Halep'te Türkçeye de çevrildi. Hey'e risâlesini ise Molla Pervîz Mirkātü's-semâ adıyla Türkçeleştirdi.

Kelâmda eş-Şerhu'l-cedîd ale't-Tecrîd, Tûsî'nin eserine yazdığı yeni şerhtir; Celâleddin ed-Devvânî ile Sadreddin-i Şîrâzî bu şerhe hâşiye yazarak birbirlerine itiraz ve cevap yazılarıyla karşılık verdiler. Fıkıh usulünde Teftâzânî'nin *et-Telvîh*'ine bir hâşiye kaleme aldı. Dil alanında vaz' ilmine dair şerhi ve lugat, sarf, iştikak üzerine Unkūdü'z-zevâhir adlı eseri vardır. Kaynaklar ayrıca ona nispet edilen, ama yazma nüshası saptanamayan birkaç eser anar; bunlar arasında Târîhu Ayasofya da bulunur.

Etkisi ve mirası

Ali Kuşçu'nun önemi, Semerkant'ın matematik ve astronomi geleneğini İstanbul medreselerine bağlamasından gelir. Yazdığı risâleler Osmanlı âlimleri tarafından şerh edildi, Türkçeye çevrildi ve yazmaları bugün Süleymaniye, Nuruosmaniye ve Köprülü kütüphanelerinde bulunur.

Başlıca eserleri

• Risâle fi'l-hey'e — Farsça astronomi risâlesi.
• er-Risâletü'l-Fethiyye — Fâtih'e ithaf edilen Arapça astronomi risâlesi.
• er-Risâletü'l-Muhammediyye — Fâtih'e ithaf edilen Arapça hesap risâlesi.
• Şerh-i Zîc-i Uluğ Bey — Uluğ Bey'in zîcine Farsça şerh.
• eş-Şerhu'l-cedîd ale't-Tecrîd — Tûsî'nin kelâm eserine şerh.
• Unkūdü'z-zevâhir — lugat, sarf ve iştikak üzerine eser.