Evliyâ Çelebi

50 yıl boyunca üç kıtayı dolaşıp on ciltlik Seyâhatnâme'yi yazan; Türk gözlem prozasının atası.

Hayatı

Evliyâ Çelebi, 25 Mart 1611'de (10 Muharrem 1020) İstanbul'un Unkapanı semtinde doğdu. Babası Derviş Mehmed Zıllî Efendi, saray kuyumcubaşısıydı. Annesi Abaza asıllı bir aileden geliyordu ve devrin bazı tanınmış devlet adamlarıyla akrabalık bağı vardı. Bu iki bağlantı, Evliyâ'nın hayatı boyunca sarayla ve paşa konaklarıyla ilişkisini kolaylaştırdı.

Şeyhülislâm Hâmid Efendi medresesinde okudu. Adını taşıdığı hocası Evliyâ Mehmed Efendi'den Kur'an ve kıraat dersleri aldı. 1636 dolaylarında IV. Murad'ın sarayına girdi ve Enderun'da hat, musiki ve Arap dili eğitimi gördü.

Kendi anlattığına göre seyahat hayatı bir rüyayla başladı. 19 Ağustos 1630 Aşure gecesi gördüğü rüyada Hz. Peygamber'den şefaat isteyecekken dili sürçmüş ve "seyahat" demiştir. Bu rüya, kitabının açılışında yolculuklarının gerekçesi olarak sunulur.

Yolculukları

Evliyâ, 1630'lardan 1681'e kadar süren yolculuklarında Anadolu'yu, Balkanlar'ı, Kafkasya'yı, Kırım'ı ve Arap topraklarını dolaştı. Bu gezilerin önemli bir kısmını resmî görevlerle, valilerin ya da elçilik heyetlerinin maiyetinde yaptı. Uzun süre Melek Ahmed Paşa'nın yanında bulundu. 1665'te Viyana'ya giden bir Osmanlı heyetine katıldı. 1671'de hacca gitti, ardından Mısır'a geçti ve son yıllarını orada geçirdi.

Ölüm tarihi ve yeri kesin değildir. Genellikle 1683-1684 civarında öldüğü kabul edilir; yer olarak Kahire ve İstanbul gösterilir.

Seyahatnâme

On ciltlik Seyahatnâme, Evliyâ'nın son yıllarında Mısır'da kaleme aldığı eserdir. Birinci cilt İstanbul'a, onuncu cilt Kahire ve Mısır'a ayrılmıştır. Aradaki ciltler yolculukların sırasını izler. Yazar yüzlerce şehri benzer bir şablonla anlatır: yönetim durumu, kale ve yapılar, mahalleler, medrese ve imaretler, çarşı ve esnaf, halkın giyimi, yemekleri ve âdetleri, ziyaret yerleri. Bu tasvirlerin arasına tarihî olaylar, kendi maceraları ve fıkralar karışır.

Eserin müsveddesi 1742'de Hacı Beşir Ağa aracılığıyla Mısır'dan İstanbul'a getirildi ve çoğaltıldı. En eski nüshalar bugün Topkapı Sarayı Müzesi'ndedir ve eserin metin tenkidinde esas alınır.

Etkisi ve değerlendirilmesi

*Seyahatnâme*'den önce, olağanüstü hikâyeleri öne çıkaran seçmeler yayımlandı. İlk tam neşir Ahmed Cevdet'in girişimiyle 1896'dan itibaren yapıldı, ancak bu baskıda pek çok hata bulunuyordu. Bugün esas alınan ilmî neşir, Yapı Kredi Yayınları'nın 1996-2007 yılları arasında yayımladığı transkripsiyonlu metindir.

Eser, XVII. yüzyıl Osmanlı coğrafyası, idaresi, şehir hayatı ve nüfus yapısı için başvurulan temel kaynaklardandır. Evliyâ'nın yer yer abartılı sayılar vermesi, bazı anlatılarını süslemesi ve kimi bilgilerinde çelişkiler bulunması, araştırmacıları eseri dikkatle kullanmaya yöneltir. Buna rağmen eserin sunduğu gözlem zenginliği, onu dönemin şehir ve gündelik hayatı için vazgeçilmez kaynaklar arasına koyar.

Başlıca eseri

• Seyahatnâme — On cilt; 1630'lardan 1681'e kadar süren yolculukların gözlem, tarih ve hikâye karışımı anlatısı.