Şeyh Hamdullâh

Osmanlı sülüs-nesih ekolünün kurucusu; "Kıbletü'l-Küttâb".

Hayatı

Şeyh Hamdullah, Amasya'da Sarıkadızâdeler ailesinden Sühreverdî şeyhi Mustafa Dede'nin oğlu olarak doğdu. "Kıbletü'l-küttâb", "kutbü'l-küttâb" ve "şeyhü'r-râmiyân" unvanlarıyla da anılır. Doğum yılı kaynaklara göre değişir: Müstakimzâde 1436 verir, Osman Fevzi Olcay ve Ekrem Hakkı Ayverdi 1426-1430 arasına yerleştirir. Ölümünü Müstakimzâde 1520 (h. 926) olarak kaydeder ve TDV bunu daha doğru bulur. Mezar taşındaki 927 tarihi sonradan kazınmış ve hatalıdır. Öte yandan İstanbul Üniversitesi'ndeki bir murakkaının ketebesine göre bunu yazdığında seksen üçü aşkın yaştaydı.

Dinî ilimleri ve edebiyatı Hatip Kasım Efendi'den öğrendi. Hat sanatında Hayreddin Mar'aşî'den meşk ederek aklâm-ı sitte (altı yazı) icâzeti aldı. Babasının yanında tasavvufta ilerleyip hilâfet aldı. Dayısı hattat Celâleddin Amâsî'nin kızıyla evlendi; oğlu Mustafa Dede de hattattı. Amasya'daki yıllarında Fâtih Sultan Mehmed'in özel kütüphanesi için bazı eserler istinsah etti; bunlardan ikisi, tıbba dair yazmalar, günümüze ulaşmıştır.

II. Bayezid'in sarayında

Şehzade Bayezid, onu hat hocası seçti ve ondan icâzet aldı. Tahta çıkınca Hamdullah ailesiyle İstanbul'a davet edildi. Sarayda kâtiplere ve hizmetlilere hocalık yaptı; mushaf yazması için Harem Dairesi yakınında ve Edirne Sarayı'nda bir meşkhâne, arpalık olarak da Üsküdar'da iki köy verildi. Bir köyün geliri kâğıt parlatan mührezenler için ayrılmıştı. Eserlerinin ketebelerinde "kâtibü's-sultân Bâyezîd Han" unvanını kullandı. 1503-1512 yıllarına ait in'âmât defterine göre en yüksek ödemeler mushaf yazdığı için ona yapılmıştır.

Rivayete göre II. Bayezid, hazineden çıkardığı yedi Yâkūt el-Müsta'sımî yazısını ona vererek bu tarzdan ayrı bir yol aranması gerektiğini söylemiştir ve kendi üslubunu bundan sonra ortaya koymuştur. TDV, sanat hayatını ikiye ayırır: Yâkūt üslubunun hâkim olduğu ilk yazılar Amasya'da, kendi üslubunu gösteren eserler İstanbul'da verildi.

Padişahın ölümünden sonra sekiz yıl inzivaya çekildi, I. Selim dönemini talebe yetiştirerek geçirdi. Kanûnî onu saraya çağırıp mushaf istediğinde yaşlılığını öne sürüp dayısının oğlu Celâlzâde Muhyiddin Amâsî'yi önerdi. Birkaç ay sonra öldü. Cenaze namazını Şeyhülislâm Zenbilli Ali Efendi Ayasofya'da kıldırdı; vasiyeti üzerine Üsküdar Karacaahmet Mezarlığı'nda hattat Ali b. Yahyâ es-Sûfî'nin yakınına gömüldü. Bu çevre sonra "Şeyh Sofası" diye anıldı. Okçulukta da ünlüydü: II. Bayezid onu Okmeydanı Atıcılar Tekkesi şeyhliğine atadı. Okmeydanı'ndaki en eski nişan taşı, atışını anan 911 tarihli taştır.

Üslubu

Yâkūt tarzında kelimeler birbirinden uzaklaşmak ister gibiyken, Hamdullah'ın yazısında harfler kaynaşır ve kelimeler satırda tek gövde gibi oturur. Harfler hafif sola meyilli, düzenli dik çekilişlerle akıcılık kazanır. Sülüste oranlardaki tereddüdü giderdi; nesihte mushaf için kolay okunur bir biçim oturttu. Yâkūt düzenindeki mushaflarda muhakkak, reyhânî gibi yazıların karışık kullanılması zamanla terk edilip yalnızca nesihle yazma geleneği yaygınlaştı. Koltuklu sülüs-nesih kıtanın Türk zevkine uygun ölçüsünü de belirledi. Onun yolundan yazanlar için "Şeyh gibi yazdı" denirdi.

Eserleri, talebeleri ve mirası

Kırk yedi mushaf ile yaklaşık bin kadar En'âm, Kehf ve Nebe' sûresi, evrâd ve dua mecmuası, kıta ve murakka' yazdığı nakledilir. Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi'ndeki aklâm-ı sitte murakka'ları (Emanet Hazinesi, nr. 2083, 2084, 2086) gelişimi gösteren en iyi örnekler sayılır. Müzelerde ona atfedilen otuz mushaf, elli En'âm ve cüz, 121 murakka' ve kıta bulunur; taklitlerden ayırmak güçtür.

Tezkirelerde kırk üç talebesi anılır; oğlu Mustafa Dede ve damadı Şükrullah Halife başta gelir. Sonraki yüzyılların hattatları Derviş Mehmed, Hasan Üsküdârî, Hâfız Osman ve Mehmed Şefik Bey de aynı çizgiyi sürdürdü. Hamdullah, oğlu, yakınları Abdullah, Celâleddin ve Celâlzâde Muhyiddin Amâsî, çağdaşları Ahmed Şemseddin Karahisârî ile Şerbetçizâde İbrâhim Efendi birlikte "Anadolu'nun yedi hat üstadı" sayılır. Ekolü, birçok hat mektebi içinde en uzun yaşayanıdır.