İdris-i Bidlîsî
Yavuz'a Kürt beylerini Osmanlı'ya bağlayan diplomasiyi tasarlayan; Heşt Bihişt ile Farsça en üst düzey Osmanlı tarihini yazan tarihçi.
Hayatı
İdris-i Bidlîsî, on beşinci yüzyılın ortalarında Bitlis'te doğdu; doğumunun kesin yılı bilinmiyor, kaynaklarda yaklaşık 1452-1457 arası anılır. Babası Hüsâmeddin Ali, bölgenin âlim ve şeyhlerindendi ve Diyarbekir'de Uzun Hasan'ın sarayında münşîlik yaptı. Saray merkezi Tebriz'e taşınınca ona eşlik etti; orada Abdurrahman-ı Câmî'nin ilmî meclislerine katıldı. İdris ilk eğitimini babasından aldı, aklî ve dinî ilimleri onunla birlikte Diyarbekir ve Tebriz'de öğrendi. Hakîmüddin ve Kemâleddin unvanlarıyla da anılır.
Uzun Hasan'ın 1478'de ölümünden sonra Yâkub Bey döneminde Akkoyunlu sarayında münşî olarak çalıştı, hükümdar çocuklarının lalalığını yaptı. Bu görevi Rüstem ve Elvend beyler zamanında da sürdürdü. Safevî şeyhi İsmâil'in Akkoyunlu devletine son vermesinden sonra Şah İsmâil'in Tebriz'e çağrısını kabul etmedi ve 1501'de Osmanlı topraklarına sığındı.
II. Bayezid dönemi ve Heşt Bihişt
II. Bayezid, İdris'i daha önce, 1485'te Yâkub Bey adına yazdığı bir mektuptan tanıyordu. İstanbul'da itibar gördü, yüksek maaş bağlandı. Padişahın emriyle Osmanlı tarihini yazmaya girişti; Heşt Bihişt ("Sekiz Cennet") adlı eseri otuz ayda bitirip 1506'da sundu ve elli bin akçe ödülle karşılandı. Eser, ilk sekiz Osmanlı hükümdarının dönemini anlatan Farsça bir tarihtir. Nesir ile nazmı karıştıran süslü bir üslupla yazıldığı için Osmanlı tarih yazımında "İran ekolü"nün başlangıcı sayılır; tarihe edebî bir dil getiren ilk örnek olarak değerlendirilir. Müellif nüshası olarak dört yazma günümüze ulaşmıştır; tezhipli bir nüshası Nuruosmaniye Kütüphanesi'ndedir. Eserin Abdülbâki Sâdî Efendi tarafından 1733-34'te yapılan Türkçe çevirisi manzum bölümleri ve bazı nesir kısımları çıkararak hazırlanmıştır. TDV maddesine göre eserin tamamı üzerinde bugüne kadar bilimsel bir çalışma yapılmamıştır.
Devrin idarecileriyle, özellikle vezîriâzam Atik Ali Paşa ile arası iyi değildi ve emeğinin karşılığını göremediğini düşündü. Hac izni gecikti, ciddi bir hastalık geçirdi; Temmuz 1511'de hacca çıkabildi. Kahire'de Memlük Sultanı Kansu Gavri ve Mısır ulemâsıyla görüştü, Mekke'de yaklaşık bir yıl kaldı. Oradan yazdığı mektupta İstanbul'a dönmek istemediğini bildirdi. Yavuz Sultan Selim tahta çıkınca 1512'de İstanbul'a döndü.
Yavuz Selim dönemi
İdris, Yavuz'un doğu siyasetinde danışmanlık yaptı. 1514'te İran seferine ve Çaldıran Savaşı'na katıldı; zaferden sonra öncü birliklerle Tebriz'e gitti ve bir süre vaazlarla halkı yeni idareye alıştırmaya çalıştı. Padişah İstanbul'a dönünce maiyetindeki on bin yerli gönüllüyle Safevî kuşatması altındaki Diyarbekir'in kurtarılmasına katıldı. Aşiret beyleriyle görüşerek Bitlis, Cizre, Hizan, Palu, Siirt, Sincar, Çemişkezek gibi pek çok bölgenin savaşsız Osmanlı yönetimine girmesinde rol aldı. Hammer'in aktardığına göre Yavuz ona tuğralı boş kâğıtlar göndermiş, İdris bunları doldurup beylere ulaştırmıştı.
Mısır seferinde Mercidâbık ve Ridâniye savaşlarına katıldı, Türkistan hanlarına gönderilen fetihnâmeleri kaleme aldı. Güneydoğu Anadolu'nun ilhakından sonra Diyarbekir merkezli Arap ve Acem kazaskerliği ona verildi. Son yıllarını İstanbul'da ilmî çalışmayla geçirdi; Kanûnî Süleyman'a da doğu seferi konusunda öneriler sundu. 1520 sonlarında, altmış beş-yetmiş yaşlarında öldü. Mezarı Eyüp'te, eşi Zeynep Hatun'un yaptırdığı mescid yakınındadır.
Eserleri ve etkisi
İdris tıp, kozmografya, felsefe, tasavvuf, siyaset, ahlâk ve tarih alanlarında Farsça, Arapça ve Türkçe eser verdi; kaynaklarda eserlerinin tam listesi yoktur ve bazıları babasının eserleriyle karışır. Şiirde başarılı sayılmaz, ünü düzyazıya dayanır. Ta'lik, nesih, sülüs ve divanî hatta da usta olduğu, mektupları ve Koca Mustafa Paşa Camii'nin kapı kitâbesiyle örneklendirilir.
Başlıca eserleri
- Heşt Bihişt — ilk sekiz Osmanlı hükümdarını anlatan Farsça tarih (1506).
- Selimnâme — Yavuz'un emriyle yazılan, I. Selim dönemi olaylarını anlatan risâle.
- Kānûn-ı Şâhenşâhî — hayatının sonlarında yazdığı siyâsetnâme.
- Mirʾâtü'l-cemâl — II. Bayezid'e sunulan, hikâyelerle hikmeti anlatan siyâsetnâme türü eser.
- Mirʾâtü'l-ʿuşşâk — Yavuz'a ithaf edilen, tasavvufî nitelikli nesir-nazım karışımı eser.
- Ḥaḳḳu'l-mübîn — Şebüsterî'nin kelâma dair eserine yazdığı Farsça şerh.
- Ḫavâṣṣü'l-ḥayevân — Demîrî'nin hayvanlar eserinin 1517-1518'de yapılan Farsça tercümesi.