Necâtî Bey

Gazelleriyle tanınan Edirneli şair; "Bey" sıfatı Şehzade Mahmud'un nişancılığından gelir.

Hayatı

Asıl adı Îsâ olan Necâtî, Edirne'de doğdu. Doğum yılı kesin değildir; TDV İslâm Ansiklopedisi onu Fâtih Sultan Mehmed'in ilk saltanat yıllarına (1444–1446) yerleştirirken İslâm Düşünce Atlası 1451–1455 aralığını verir. Çocukken Edirneli yaşlı bir hanım tarafından köle olarak alındığı, sonra evlât edinildiği anlatılır. Yetişmesinde Sâilî adlı bir şairin payı olduğu bilinir.

Genç yaşta Edirne'den ayrılıp Kastamonu'ya gitti. Orada şiirle birlikte hatla da uğraştı ve "Necâtî" mahlasıyla tanınmaya başladı. Tezkirelerde, "döne döne" redifli gazelinin Bursa'da şair Ahmed Paşa'ya ulaşıp beğenilmesi, ününün ilk adımı olarak anlatılır. Kasideleri Fâtih'in dikkatini çekince İstanbul'a çağrıldı, divan kâtipliğine getirildi ve sultan için kasideler yazdı.

Fâtih'in ölümünden sonra II. Bayezid'in takdirini kazandı. Şehzade Abdullah Karaman sancağına gönderilince onun divan kâtibi oldu. Şehzade üç yıl sonra ansızın ölünce Necâtî acısını sultana sunduğu bir mersiyede dile getirdi. İstanbul'daki bu dönemde devlet adamlarına kasideler sundu, yeni dostluklar kurdu. Bunlardan biri, "Hâtemî" mahlasıyla şiir yazan Kazasker Müeyyedzâde Abdurrahman Çelebi'ydi; onun aracılığıyla Şehzade Mahmud'un Manisa'ya tayininde nişancı olarak şehzadenin yanına verildi. "Bey" sıfatıyla anılması bu göreve dayanır. Şehzade Mahmud da genç yaşta ölünce Necâtî ona da bir mersiye yazdı ve İstanbul'a döndü.

Yeni bir görev almadı. Kendisine bağlanan bin akçelik aylıkla Vefa semtindeki evinde edebî sohbetler düzenleyerek yaşadı. 17 Mart 1509'da (25 Zilkade 914) öldü. Öğrencisi Sehî Bey mezarını mermerden yaptırdı ve ölümüne tarih düşürdü; öğrencisi Sun'î ise aynı tarihi biraz değiştirerek bir başka tarih ifadesi çıkardı. Mezar, Unkapanı'ndaki çarşının yapımı sırasında ortadan kalkmış; sonradan çarşının ortasında yeniden düzenlenen Hızır Bey hazîresine, beyitlerin yazılı olduğu bir mezar taşı dikilmiştir.

Şiiri

Dili özellikle gazellerinde sadedir, söyleyişi güçlüdür. Kelime dağarcığı geniştir; benzetmelerinde ve tabiat ile av sahnelerinin canlı tasvirlerinde yerel bir renk hissedilir. Halk diline yakın, nükteli bir anlatımı vardır ve sözü yeri geldikçe atasözü ve deyimle destekler. Kafiye ile rediflerini çoğunlukla Türkçe kelimelerden seçmesi, XV. yüzyılda konuşma diline yakın bir şiir dili kurması ve Türkçeyi aruza başarıyla uydurması, onun ayırt edici yanları olarak sayılır.

Şiirde kendine örnek aldığı Türk şairi Şeyhî'dir; bazı beyitlerinde onu üstat olarak andığı belirtilir. İran şairlerinden Kemâleddîn-i İsfahânî, Nizâmî, Selmân-ı Sâvecî ve Câmî'yi beğenirdi. Çağdaşları Revânî ve Ahmed Paşa ile aynı rediflerde yazdığı gazeller az değildir. Kendi şiirine yazılan nazîrelere ise pek iltifat etmediği, Mihrî Hatun gibi nazîresini beğenmediği şairlere kızdığı da aktarılır.

Tezkire yazarlarının değerlendirmeleri farklı vurgular taşır. Öğrencisi Sehî Bey hocasının gazellerini ve mutasavvıfane şiirlerini över. Latîfî onu atasözünü şiirde olgunlaştıran ve gazelde yeni bir yol açan şair olarak görür. Kınalızâde Hasan Çelebi'nin tezkiresinde babasına ait bir beyit, kendisi gibi usta bir meselcinin gelmeyeceğini söyler. Âlî Mustafa Efendi ise divanından seçme yapmakla görevlendirildiğini, kırktan fazla "dört başı mâmur" gazel ayırdığını yazar.

Etkisi ve mirası

Necâtî, hem yaşadığı dönemde hem sonraki yüzyıllarda üstat sayıldı. Şiirlerine nazîre yazan ya da onları tahmis edenler arasında Mihrî Hatun, Revânî, Sehî Bey, Fuzûlî, Hayâlî, Âlî Mustafa Efendi, Bâkî ve Nedîm de bulunur. Anlatıldığına göre Behçet Necatigil, Gönül olan soyadını bu şaire duyduğu sevgiden dolayı değiştirmiştir; bu bilgi kesin değil, "ileri sürülür" düzeyindedir.

Günümüze yalnızca *Dîvân*'ı ulaşmıştır. Şair onu dostu ve hâmisi Müeyyedzâde Abdurrahman Çelebi adına derlemiştir. Pek çok nüshası vardır; Ali Nihad Tarlan yirmi nüshayı karşılaştırarak metni 1963'te İstanbul'da yayımladı. Bu neşirde yirmi beş kaside ve 650 gazel yer alır; tevhid, na't, mi'râciye ve methiye türü şiirlerle çeşitli beyit, kıta, rubâî ve nesir örnekleri de bulunur. Mehmed Çavuşoğlu aynı metne dayanarak divanı inceledi ve seçmeler hazırladı.

Başlıca eserleri

• Dîvân — şairin ele geçen tek eseri; yirmi beş kaside ve yaklaşık 650 gazel içerir.
• Münâzara-i Gül ü Hüsrev — Sehî Bey'in söz ettiği, beş beytini örnek verdiği, ancak kaybolduğunu belirttiği mesnevi.
• Leylâ vü Mecnûn — Âşık Çelebi'nin andığı mesnevi; Latîfî ise divandan başka eser bilmediğini yazar, yani kayıtlar bu konuda çelişir.