Magjan Jumabayev
Türk dünyasını şiirleştiren Kazak romantiği; "Türkistan" ülküsünün ozanı.
Hayatı
Mağcan (Magjan) Cumabayev 25 Haziran 1893'te Kuzey Kazakistan'da, bugün adını taşıyan ilçeye bağlı Sasıkköl'de doğdu. Babası Beken ticaretle uğraşan varlıklı bir adamdı. Köyündeki ilk öğreniminden sonra 1905-1910 arasında Kızılyar'daki (Petropavlovsk) Cedîdci medreseye devam etti; Doğu ve Batı edebiyatı örneklerini burada tanıdı. Genç bir öğrenciyken Abay'ın Ölenler kitabını okudu ve ona ithaf ettiği şiiriyle edebiyata adım attı. 1910-1913'te Ufa'daki Galiye Medresesi'nde okudu. İlk kitabı Şolpan hocası Galimcan İbrahimov'un yardımıyla 1912'de Kazan'da basıldı. Şolpan bu kitabın adıdır; kaynaklardaki bazı anlatımlarda mahlas gibi de geçer.
1913-1916 arasında Omsk Öğretmen Okulu'na devam etti, Kazak halkının eğitim sorunlarına çözüm arayan "Birlik" hareketinde ve Alaş hareketinde yer aldı. Ahmed Baytursunov'un çıkardığı Kazak gazetesinde (1913-1918) şiirleri yayımlandı. 1917 devriminde özerk Kazak yönetimi çalışmalarına katıldı: Akmola ili kurultayının düzenleme kurulunda bulundu, Rusya Kurucu Meclisi'nde Kazakları temsil etti, Alaş Partisi Akmola il komitesi üyesi ve II. Umumi Kazak Kurultayı eğitim komisyonu başkanı oldu.
Sovyet dönemi ve ölümü
Alaş hareketinin başarısızlığından sonra 1919-1923'te yayıncılığa yöneldi; Bostandık Tuvı gazetesi, Şolpan ve Sana dergileri ile *Ak Jol*'da çalıştı. Bu yıllarda destan biçimindeki "Batır Bayan"ı yazdı. 1923-1927'de Moskova Edebiyat ve Sanat Enstitüsü'nde okudu. 1925'te Enbekşi Kazak gazetesinde eserlerinin komünist ideolojiye ters düştüğü iddiasıyla kampanya başlatıldı; TDV, aleyhte bir şey söylemediğini, ancak rejimi destekleyen yazılar yazmadığı için kusurlu bulunduğunu belirtir. 1927-1929'da Burabay ve Kızılyar'da öğretmenlik yaptı. 1929'da Sovyet karşıtı gizli "Alka" örgütünü kurmakla suçlanarak tutuklandı ve on yıl sürgün cezası aldı. Gorki'nin girişimiyle 1936'da serbest bırakıldı (İngilizce Vikipedi bu tarihi 1934 olarak verir). Petropavlovsk'ta öğretmenlikten uzaklaştırılınca 1937'de Almatı'ya geldi, çeviri işiyle geçindi. Büyük terör sırasında pantürkizm ve "halk düşmanlığı" suçlamasıyla tutuklandı ve 19 Mart 1938'de idam edildi. 1960'ta aklandı; kitapları ancak 1989'da, glasnost sonrasında yeniden basılabildi.
Şiiri ve mirası
TDV'ye göre Cumabayev, Abay'ın en önemli takipçisi olmuş, Kazak edebiyatına içerik ve üslup bakımından yenilik getirmiştir. Şiirleri lirik ve gizemli bir dille, toplumsal sorunların yanında aşk ve duyguyu da işler. Birçok şiirinde "Türk" sözcüğünü özellikle vurgulaması, onu Türk milliyetçiliğinin temsilcileri arasına soktu. Millî Mücadele sırasında yazdığı "Alıstağı Bavrıma" (Uzaktaki kardeşime) Türkiye'de tanınmasını sağladı. "Oral Tavı", "Kazak Tili", "Peygamber" ve "Türkistan" Türk tarihi ve kültürüne verdiği önemi gösterir; "Batır Bayan", "Koylıbaydın Kobızı" ve "Korkıt" destan türünde yazılmış eserleridir.
Şiirden başka Pedagogika (1922-1923) ve Bastavış Mektepte Ana Tilin Okıtuv Jöni (1925) gibi eğitim kitapları yazdı, Rus ve Avrupalı şairleri ve Gorki gibi yazarların hikâyelerini Kazakçaya çevirdi. "Şolpannın Künesi" (1923) hikâyesiyle Kazak edebiyatına psikolojik tahlil yöntemini getirdiği söylenir. Üç ciltlik Şığarmalar Jinağı (2008) kitaplarını ve gazete-dergi yazılarını bir araya getirir; Taşkent'te 1923'te basılan şiir kitabını Ferhat Tamir Türkiye Türkçesine aktarmıştır (1993).