Kadı Burhâneddîn
Kâdî Burhâneddîn Ahmed
Türkçe, Arapça ve Farsça'da dîvân sahibi; hem sultan hem âlim hem şair — Türk tarihinin nâdir üç-dilli hükümdar-şâirlerinden.
Hayatı
Asıl adı Ahmed olan Kadı Burhâneddîn, 8 Ocak 1345'te (3 Ramazan 745) Kayseri'de doğdu. Babası Kayseri kadısı Şemseddin Muhammed'dir. TDV İslâm Ansiklopedisi, soyunu Harezm'den gelen Oğuzların Salur boyuna bağlar ve adı bilinen atalarının kadı olduğunu belirtir. Arapça, Farsça, sarf, nahiv, hat, aruz, hesap ve mantık öğrendi. 1356'da Dımaşk'a, sonra Kahire'ye gitti; riyazî ilimleri ve ilâhiyatı Kutbüddin er-Râzî'den okuduğu kaydedilir (1362).
Anadolu'ya dönünce Eretna Beyliği'nin hizmetine girdi. Eretnaoğlu Mehmed Bey onu 1364'te (Vikipedi 1365 verir) Kayseri kadılığına atadı; 1378'de vezirlik makamına geldi. TDV'ye göre 9 Şubat 1381'de (14 Zilkade 782) Kılıcarslan'ı öldürterek yönetimi eline aldı ve Sivas'ta hükümdarlığını ilan etti; adına hutbe okutup para bastırdı.
Hükümdarlığı ve ölümü
Devleti Sivas ve Kayseri merkezli olarak Orta Anadolu'da on yedi yıl, Vikipedi'nin hesabıyla on sekiz yıl yönetti. Bu süre boyunca Osmanlılar, Memlûkler, Karamanoğulları ve Akkoyunlularla mücadele etti. Vikipedi, 1392'de Çorum yakınında Osmanlı şehzadesi Ertuğrul'u yendiğini kaydeder. TDV maddesi onu sağlam karakterli, âlim, âdil ve ilim adamlarını himaye eden bir yönetici olarak niteler.
1398'de, Sivas önlerinde Akkoyunlu beyi Karayülük Osman Bey'in eline düştü ve başı kesildi. TDV ölüm tarihini 1398 yazı (Zilkade 800) olarak verir. Ölümüyle devleti de dağıldı.
Şiiri ve ilmî kişiliği
Kadı Burhâneddîn'in divanı, Türkçe yazılmış erken divanlardan biri sayılır; Vikipedi eserin ilk Türkçe divan olarak da nitelendirildiğini aktarır. Şiir sayıları kaynaklara göre değişir: TDV'de 1300'den fazla gazel, 20 rubâî ve 115 tuyuğ geçerken, Vikipedi yaklaşık 1500 gazel ve 119 tuyuğdan söz eder. Tuyuğ, dört mısralık bir nazım biçimidir ve divanında bu tür örneklerin bulunması dikkat çeker.
TDV maddesi şiirinde duygu yüklü bir ifade bulunduğunu ve bazı yönleriyle Fuzûlî ile Bâkî'yi andırdığını söyler. Divanın bilinen nüshalarından biri British Museum'da korunur (Or. 4126) ve 1393-94'te istinsah edilmiştir. Aynı madde, ibadetlerin hikmetini anlatan *İksîrü's-saâdât*'ı ve fıkıh usulü eseri et-Telvîh üzerine yazılan *Tercîhu't-Tavzîh*'i de anar.
Etkisi ve mirası
Kadı Burhâneddîn, Anadolu Türkçesinde divan şiirinin erken örneklerini veren bir hükümdar-şair olarak anılır. Vikipedi, divanının hem Azerbaycan hem Osmanlı edebiyatı üzerinde etkili olduğunu aktarır. Hem fakîh hem şair hem de bir devletin başı olması, onu kılıç ile kalemi birleştiren az sayıdaki isim arasına koyar.
Başlıca eserleri
- Dîvân — gazel, rubâî ve tuyuglardan oluşan Türkçe divan.
- İksîrü's-saâdât fî esrâri'l-ibâdât — ibadetlerin hikmetlerini anlatan eser (1395-96).
- Tercîhu't-Tavzîh — fıkıh usulüne dair et-Telvîh üzerine yazılan hâşiye.