Yûsuf Has Hâcib
Yûsuf Has Hâcib-i Balasagunî
İslâmî dönem Türk edebiyatının bilinen ilk büyük eseri sayılan Kutadgu Bilig'i Tavgaç Uluğ Buğra Han'a sunan Karahanlı şairi.
Hayatı
Yûsuf Has Hâcib (Uluğ Has Hâcib) hakkında bilinenlerin hemen tamamı *Kutadgu Bilig*'e sonradan eklenen iki mukaddimeden (biri mensur, biri manzum) ve eserin bazı beyitlerinden gelir. TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki Kutadgu Bilig maddesine göre şair, soylu bir ailenin çocuğu olarak Balasagun'da (Kuz Ordu) dünyaya geldi ve ilmi, zühdü ve takvâsıyla tanındı. Eserdeki bazı beyitlerden hareketle doğum yılı 1019 dolayında tahmin edilir; İngilizce Vikipedi 1018 ya da 1019 der. Eserini bir buçuk yılda Balasagun'da yazıp Kaşgar'da tamamladı ve 1069-70'te Karahanlı hakanı Tavgaç Uluğ Buğra Han'a sundu. Hakan şairin kudretini takdir edip kendisine has hâciblik görevini verdi; lakabı buradan gelir. Ölüm tarihi ve yeri hakkında doğrudan bir tarihî kaynak yoktur; İngilizce Vikipedi bazı yazarların onun Kaşgar'da, yaklaşık 55 yaşında öldüğünü ileri sürdüğünü belirtir, TDV maddesi ise ölüm bilgisi vermez.
Aynı dönemde ve aynı çevrede yaşamış olmalarına karşın Yûsuf Has Hâcib ile *Dîvânü Lugāti't-Türk*'ün yazarı Kâşgarlı Mahmud'un birbirini ve eserlerini tanımadığı anlaşılmaktadır.
Kutadgu Bilig
Adı "mutluluğa ulaştıran bilgi" gibi açıklanır. TDV, eseri yöneticilere ahlâk dersi veren sıradan bir nasihat kitabı saymaz; insanın toplum ve devlet içindeki görevlerini belirleyen bir hayat felsefesi olarak niteler. Eser mesnevi biçimindedir; aruzun feûlün feûlün feûlün feûl kalıbıyla yazılmıştır. Sonundaki 6645. beyit eserin son parçasıdır; son kısımda yazarın gençliğine ve ihtiyarlığına, zamanın bozukluğuna dair kasideler ve kendine öğüdü yer alır. TDV'ye göre ekleriyle birlikte seksen sekiz başlıktan oluşur; bazı kaynaklar 85 bölüm sayar.
Metin dört temel kavram etrafında kurulur ve her kavramı bir kişi temsil eder: doğru kanun Kün Togdı (hakan), saadet Ay Toldı (vezir), akıl Ögdülmiş (vezirin oğlu), hayatın sonu Odgurmış (zâhid). Bunların konuşmaları, ferdî ahlâk ile devlet idaresini birlikte tartışır. Sonraki bölümlerde hakan, vezir, kumandan, hâcib, sır kâtibi, hazinedar gibi görevlilerin nitelikleri ve görevleri ayrı ayrı anlatılır. Ardından hekimler, müneccimler, şairler, çiftçiler, tüccarlar gibi meslek grupları ile evlenme ve çocuk terbiyesi gibi toplum hayatı konuları gelir. Zâhid Odgurmış, dünyadan yüz çevirmiş uç bir tipi temsil eder; iyi ad bırakmak ise eserin ana kaygılarından biridir.
Nüshaları ve neşri
Eser yazıldıktan bir süre sonra unutulmuş ya da dar bir çevrede kalmış görünür. Bilinen üç yazmanın hepsi eserin üçüncü derlenişine aittir: biri Uygur, ikisi Arap harflidir. TDV'ye göre en iyisi, 13. yüzyıldan eski olmayan Fergana nüshasıdır. Kahire nüshası, bir Memlûk emîri olan İzzeddin Ay-Demir için hazırlanmıştır. Herat'ta 1439'da Uygur harfleriyle istinsah edilen Viyana nüshası, bir kayda göre 1474'te Tokat'tan Fâtih devri Uygur kâtiplerinden Şeyhzâde Abdürrezzak Bahşı için getirilmiştir.
Eser bilim dünyasına 1825'te Pierre-Amédée Jaubert'in tanıtımıyla girdi. Wilhelm Radloff 1890'da Viyana nüshasının tıpkıbasımını yayımladı ve Kahire nüshasıyla karşılaştırarak metni 1900-1910'da neşretti. Türk Dil Kurumu üç yazmayı 1942-1943'te tıpkıbasım olarak çıkardı. Reşit Rahmeti Arat'ın tenkitli metni 1947'de, Türkçe çevirisi 1959'da yayımlandı; dizin 1979'da tamamlandı. Robert Dankoff'un İngilizce çevirisi 1983'te çıktı. Yazılışının 900. yıldönümü nedeniyle 1969'da Türkiye'de eser anısına posta pulu basıldı.
Etkisi ve mirası
Kutadgu Bilig, Müslüman Türklerin dilinde yazılmış bilinen en eski büyük eserlerden biridir. Eserin ilk eklenen manzum mukaddimesini yazan kişi onu bir tür siyâsetnâme sayar ve TDV, bu okumanın eserin asıl insanî ve toplumsal değerini geri plana ittiğini belirtir. Türkçedeki ilk siyâsetnâme nitelemesi bu okumaya dayanır. Metin bugün Türk dili, edebiyatı, devlet düşüncesi ve ahlâk anlayışı araştırmalarının başlıca kaynaklarından biridir.
Başlıca eseri
- Kutadgu Bilig — 1069-70'te Karahanlı hakanına sunulan, aruzla yazılmış manzum devlet ve ahlâk kitabı.