Nizâmülmülk

Siyâsetnâme'nin yazarı; Bağdat başta olmak üzere birçok şehirde kendi adıyla anılan Nizâmiye medreselerini kuran Selçuklu veziri.

Hayatı ve yükselişi

Nizâmülmülk'ün asıl adı Hasan bin Alî'dir. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre 10 Nisan 1018'de (21 Zilkade 408) Tûs'a bağlı Râdkân köyünde, Horasan'da dünyaya geldi. Babası Gazneliler'in Tûs âmili ve Nûkān dihkanıydı; ailenin çok yoksul olduğu yolundaki anlatıları madde doğru bulmaz. Kur'ân'ı ezberledikten sonra Halep, İsfahan, Nîşâbur ve Bağdat'ta hadis okudu; Abdülkerîm el-Kuşeyrî de hocaları arasında anılır. Ömer Hayyâm ve Hasan Sabbâh ile aynı hocadan ders aldığı rivayeti ise zaman bakımından uzak bir ihtimal sayılır.

Gazneliler'in Horasan hizmetinde çalıştıktan sonra Selçuklular Horasan'ı alınca baba oğul onlara geçti. Çağrı Bey'in yanında önem kazandı; Çağrı Bey'in onu oğlu Alparslan'a bir baba gibi tanıttığı rivayet edilir. Tuğrul Bey döneminde Horasan'ı yönetti. Alparslan'ın kardeşi Süleyman'la giriştiği taht mücadelesinde onun yanında durdu. Alparslan tahta geçtikten bir ay kadar sonra vezir Kündürî'yi azledip yerine onu atadı (7 Aralık 1063 / 13 Zilhicce 455). TDV'ye göre Nizâmülmülk, Malazgirt Muharebesi dışında Alparslan'ın bütün seferlerine katıldı. Melikşâh'ın tahta geçmesinde de belirleyici rol oynadı. Halife Kāim-Biemrillâh'ın verdiği lakaplar arasında Nizâmülmülk de vardır; "Atabeg" unvanı kendisine verilen bir diğer lakaptır, ancak kimin ne zaman verdiği tartışmalıdır.

Devlet idaresi ve medreseler

Askerî hizmet karşılığı gelir tahsis eden iktâ sistemini geliştirip düzene soktu. TDV'ye göre askerî iktâ 1073'te uygulanmaya başladı ve 1087'den itibaren ülke geneline yayıldı. Divan ve saray teşkilâtını Sâmânî ve Gazneli örneklerinden hareketle kurdu, İslâm geleneğine uygun mahkemeler oluşturdu. Büyük Selçuklu ordusunu güçlendirdi. Mezhep gerginliğini azaltmak için, öncülü Kündürî döneminde Eş'arîler ve Şâfiîler üzerindeki baskıyı kaldırdı; bu yüzden ülkeyi terk etmiş olan Kuşeyrî ve İmâmü'l-Haremeyn Cüveynî gibi âlimlerin dönmesini sağladı. Bâtınîlerle, özellikle Hasan Sabbâh'la mücadeleyi devlet politikası hâline getirdi.

Adı en çok, kendi nispetiyle anılan Nizâmiye medreseleriyle birlikte geçer. TDV bunları ilk resmî eğitim kurumları arasında sayar. Bağdat'taki ilk büyük Nizâmiye 1067'de (459) açıldı. Medreselere kitap bağışladı, araziler vakfetti. Tarihte medrese yaptıran ilk vezir olarak tanınır. Bunlara ek olarak Bağdat'ta ribât, Nîşâbur'da hastane (bîmâristan), İsfahan'da sûfî tekkesi yaptırdı; Tûs ile Nûkān'da da mescitler kurdurdu. 1074'te yeni bir rasathane kurdurarak astronomları topladı; bu toplantının sonunda, Melikşâh'ın lakabından Celâlî adı verilen takvim kabul edildi. Cüveynî el-Akîdetü'n-Nizâmiyye ve Gıyâsü'l-ümem adlı eserlerini ona ithaf etmiştir.

Siyâsetnâme

Melikşâh devlet yönetimi hakkında kitap yazılmasını istedi. TDV'ye göre bu amaçla bir yarışma açıldı ve yazılanlar arasından Nizâmülmülk'ün 1092'de tamamladığı eser beğenildi. Farsça yazılan Siyâsetnâme (Siyerü'l-mülûk) elli fasıl hâlindedir. Yazar, kitabın din ve dünya işlerinin yürütülmesini kolaylaştıracağını belirtir. Örneklerin bir kısmı İslâm öncesine, çoğu Selçuklu öncesine, bir bölümü Selçuklu çağına aittir; yazar farklı dönemlerin uygulamalarını karşılaştırıp en uygun olanı önerdiğini söyler. Eserin en güvenilir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi'nde kayıtlıdır; ilk yayını Charles Schefer tarafından Paris'te yapılmış (1891), sonra Fransızca, İngilizce, Rusça, Almanca, Arapça ve Türkçeye çevrilmiştir. Ona atfedilen *Vesâyâ-nâme*nin ise ölümünden birkaç yüzyıl sonra yazıldığı anlaşılmıştır.

Ölümü ve mirası

Nizâmülmülk'ün gücü sarayda tepki doğurdu. Terken Hatun, oğlunu veliaht yaptırmak istiyor ve onu başlıca engel görüyordu. Melikşâh vezirini azletmekle tehdit etti; Nizâmülmülk de, azledilirse tacın ve devletin yok olacağını söyledi. Melikşâh yine de onu görevden almadı. Sultanın maiyetiyle İsfahan'dan Bağdat'a gitmekte olduğu sırada, Nihâvend yakınındaki Sehne köyünde, Ebû Tâhir-i Errânî adlı bir Bâtınî fedâîsi tarafından 14 Ekim 1092'de (10 Ramazan 485) öldürüldü. Cenazesi İsfahan'daki türbesine defnedildi. Katili kimin azmettirdiği konusunda Melikşâh, Terken Hatun ve Hasan Sabbâh'ın adları rivayet edilir; kaynaklarda Melikşâh'ın bundan derin üzüntü duyduğu da kayıtlıdır. Bâtınîlerin öldürdüğü ilk devlet adamı sayılır. Melikşâh otuz beş gün sonra, 19 Kasım 1092'de öldü. Oğullarından Fahrülmülk ve diğerleri, torunlarından bir kısmı Selçuklu ve Abbâsî vezirliği yaptı.

Başlıca eseri

• Siyâsetnâme (Siyerü'l-mülûk) — Farsça yazılmış, elli fasıllık devlet yönetimi kitabı (1092).