Kâşgarlı Mahmud

Dîvânü Lugâti't-Türk ile Türkçeyi Araplara öğretmek için ilk Türkoloji ansiklopedisini ve ilk Türk dünyası haritasını yazan Karahanlı âlimi.

Hayatı

Kâşgarlı Mahmud, Karahanlı hânedanına mensup bir ailedendir. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre babası, Hüseyin Çağrı Tigin olarak da bilinen Hüseyin b. Muhammed'dir ve aile, hânedanın üst tabakasına aittir. Kâşgarî nisbesiyle tanınmakla birlikte, bugünkü Kırgızistan sınırları içinde kalan Barsgan'da doğdu.

Doğum ve ölüm tarihleri tartışmalıdır. Eski araştırmalar doğumunu 1029-1038 arasına yerleştirirken, daha yeni çalışmalar 1008 yılını önerir; başka kaynaklarda 1005 tarihi de geçer. Yaklaşık 97 yıl yaşadığı kabul edilir ve ölümü için 1084-85, 1090, 1105 ve 1126 gibi farklı tarihler öne sürülmüştür. Babasının ve dedesinin bir saray darbesinde öldürülmesi, kaynaklara göre 1047-48'de, bazı görüşlere göre ise 1057-58'de yaşanmıştır. Mahmud'un memleketinden ayrılması bu olayla ilişkilendirilir.

Uzun yıllar Türk boyları arasında dolaşarak dil malzemesi topladı; sonunda Bağdat'a yerleşti. Türbesinin Kâşgar yakınında bulunması, hayatının sonunda memleketine döndüğünü düşündürür. Opal köyündeki türbesi, 1980'lere kadar "Hazret-i Mollam Şemseddin" adıyla bilinen bir ziyaret yeri olarak tanınıyordu; yapılan araştırmalarla Kâşgarlı Mahmud'a ait olduğu anlaşıldı ve yeniden düzenlendi.

Dîvânü lugāti't-Türk

Kâşgarlı Mahmud'un bugüne ulaşan tek eseri *Dîvânü lugāti't-Türk*'tür. Eserini 1072-1077 (464-466) yılları arasında Bağdat'ta yazdı ve Abbâsî halîfesi Muktedî-Biemrillâh'a sundu. Amacı, Türkçenin Arapça kadar zengin ve kapsamlı bir dil olduğunu göstermek ve Araplara Türkçe öğretmekti.

Eser, Arapça açıklamalı bir Türkçe sözlüktür; sözler sekiz "kitap" hâlinde düzenlenmiştir. Kelimelerin anlamını açıklarken, Türk boylarının ağız farklarını, ses ve şekil özelliklerini de kaydeder. Bu yönüyle sözlükçülüğün yanı sıra lehçe araştırmalarının da erken bir örneğidir. Kâşgarlı Mahmud, karışık konuşulan ağızlar yerine yalnızca Türkçe bilen ve Farslarla karışmayan toplulukların dilini en düzgün dil olarak gördüğünü belirtir.

Sözlük, kelimeleri örneklemek için yüzlerce atasözü ve dörtlükler hâlinde şiir parçası içerir. Bunlar, İslâm öncesi döneme uzanan Türk sözlü edebiyatından kalan en eski örnekler arasındadır. Eserde ayrıca Türk boylarının yaşadığı bölgeleri gösteren, bu türün bilinen ilk örneği olan bir harita bulunur. Boyların adları, yerleşim yerleri, gelenekler ve inanışlar hakkındaki bilgiler, esere bir kültür ansiklopedisi niteliği kazandırır.

Kâşgarlı Mahmud, sözlüğünde Türkçe gramere dair Kitâbü cevâhiri'n-nahv fî lugāti't-Türk adlı bir eser yazdığını da belirtir; ancak bu kitap günümüze ulaşmamıştır.

Nüshası ve yayımı

*Dîvânü lugāti't-Türk*'ün bilinen tek nüshası, Muhammed b. Ebû Bekir ed-Dımaşkī tarafından 1266'da istinsah edilmiştir. Nüshayı XX. yüzyılın başında Ali Emîrî Efendi buldu; bugün İstanbul'da Millet Kütüphanesi Ali Emîrî koleksiyonunda (nr. 4189) korunmaktadır. Eserin ilk baskısını Kilisli Rifat hazırladı. Besim Atalay'ın 1939-1941 arasında yayımlanan Türkçe tercümesi, eseri geniş bir okur kitlesine ulaştırdı; Robert Dankoff ve James Kelly'nin İngilizce tercümesi ise 1982-1985'te yayımlandı.

Etkisi ve mirası

Kâşgarlı Mahmud, Türk dilinin bilinen ilk sözlükçüsü ve lehçe araştırmacısı olarak kabul edilir. Eseri, XI. yüzyıl Türkçesinin söz varlığı, ses yapısı ve sözlü edebiyatı için birincil kaynaktır. UNESCO, doğumunun bininci yılı olarak kabul edilen 2008'i Kâşgarlı Mahmud yılı ilan etti. Bugün Uygur, Kırgız, Özbek ve Türkiye Türkleri onu ortak kültür mirasının parçası olarak anar.

Başlıca eserleri

• Dîvânü lugāti't-Türk (1072-1077) — Türk lehçelerini Arapça açıklamalarla tanıtan sözlük ve kültür ansiklopedisi.
• Kitâbü cevâhiri'n-nahv fî lugāti't-Türk — Türkçe grameri üzerine, yalnızca adı bilinen kayıp eser.