Yûsuf-i Hemedânî

Ahmed Yesevî'nin ve Abdülhâlik Gucdüvânî'nin şeyhi; Yesevî ve Hâcegân-Nakşibendî silsilelerinin ortak halkası.

Hayatı

TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Yûsuf el-Hemedânî, 440 ya da 441'de (1048 veya 1049) Hemedan yakınındaki Bûzenecird köyünde doğmuştur. On sekiz yaşında ilim öğrenmek için Bağdat'a gitti; orada Nizâmiye müderrisi ve Şâfiî fakihi Ebû İshak eş-Şîrâzî'nin derslerine devam etti. Şîrâzî'nin yanında Ebû Ca'fer Müslime, Hatîb el-Bağdâdî ve İbn Hezârmerd gibi âlimlerden de ders aldı. Bağdat'ta ne kadar kaldığı ve ne zaman ayrıldığı bilinmez. Ardından İsfahan, Buhara ve Semerkand'daki hadis âlimlerinden hadis dinledi. İngilizce Vikipedi onun hocalarından farklı olarak Hanefî-Mâtürîdî olduğunu belirtir.

Fıkıh ve kelâm tartışmalarından sıkılarak tasavvufa yöneldi. TDV'ye göre bunda, tasavvufa meyilli olduğu bilinen Şîrâzî'nin de etkisi olmuş olabilir. Tasavvuf yolunda Hasan-ı Simnânî ile Abdullah-ı Cüveynî'den yararlandığı nakledilir; İngilizce Vikipedi bunlara Ebû Ali el-Fârmedî'yi de ekler. Eğitimini tamamladıktan sonra Merv'de bir tekke açtı. "Horasan Kâbesi" denen bu tekkeye sûfîler yanında âlimler de devam ediyordu. Sürekli orada kalmayıp irşad için birçok şehre gitti. 506'da (1112) büyük bir vaiz ve sûfî olarak yeniden Bağdat'a döndü; daha önce okuduğu Nizâmiye'deki vaazları halkın büyük ilgisini çekti. Son yıllarını Merv ve Herat'ta geçirdi. 22 Rebîülevvel 535'te (5 Kasım 1140) Herat'tan Merv'e dönerken Bağşûr yakınındaki Bâmeîn'de öldü ve oraya defnedildi. Müridi İbnü'n-Neccâr sonradan kabrini Merv'e taşıdı. Bugün mezarı olarak Merv yakınında, Türkmenistan'daki Bayramali'de "Hâce Yûsuf" adlı bir ziyaretgâh gösterilir. İngilizce Vikipedi ölüm yerini Merv olarak yazar.

Tasavvuf anlayışı ve öğrencileri

Dinî emirlere sıkı bağlıydı. Sahv ve temkine dayalı bir tasavvuf anlayışı vardı; kerâmet göstermeye önem vermez, sekr ve vecdin etkisiyle ortaya çıkan ölçüsüz söz ve davranışları doğru bulmazdı. Ahmed el-Gazzâlî'nin bazı söz ve tavırlarını beğenmediği, "Hallâc mârifeti hakkıyla bilseydi 'enelhak' yerine 'ene't-türâb' derdi" dediği bilinir. "Gerçek şeyhler âhirete göçerse ne yapalım" sorusuna "onların eserlerinden her gün sekiz varak okuyun" cevabını verdiği; bu sözün Ferîdüddin Attâr'ın *Tezkiretü'l-evliyâ*'yı yazmasına vesile olduğu aktarılır. Selçuklu Sultanı Sencer'in tekkesine 50.000 dinar göndermesi, bu dönemde Sünnî âlim ve mutasavvıfların devlet tarafından desteklendiğini gösterir.

Birçok mürid yetiştirdi. TDV'nin andığı önde gelen müridler arasında şair Senâî vardır. En tanınmış halifeleri ise Ahmed Yesevî ve Abdülhâlik-ı Gucdüvânî'nin yanı sıra Abdullah-ı Berakī ile Hasan-ı Endakī'dir. İngilizce Vikipedi, dört halife belirlediğini ve bunun sonraki Hâcegân şeyhleri arasında tekrarlanan bir örüntü olduğunu yazar; Ahmed Yesevî ile Gucdüvânî'yi bu halifeler arasında sayar. Gucdüvânî, Hâcegân ve Nakşibendî silsilesinin sonraki halkasıdır.

Eserleri

TDV, onun eserlerini tek tek sayar. Rütbetü'l-hayât, hayatı iman, İslâm ve ihsan olarak üç dereceye ayıran Farsça bir risâledir; tek nüshası Süleymaniye Kütüphanesi'ndedir (Ayasofya 2910) ve Türkçeye Hayat Nedir adıyla çevrilmiştir. Kâinatın insanın hizmetine verildiğini anlatan Arapça bir risâlesi, tarikat âdâbına dair Farsça bir risâlesi ve tevhid konulu risâleleri vardır. Safâvetü't-tevhîd li-tasfiyeti'l-mürîd ve Kitâb-ı Keşf de eserleri arasındadır. Menâzilü's-sâirîn ve Vâridât gibi risâleleri günümüze ulaşmamıştır. Gucdüvânî'ye nispet edilen Makāmât-ı Yûsuf-i Hemedânî ise onun ahlâkını ve sözlerini aktarır.

Başlıca eserleri

• Rütbetü'l-hayât — hayatın dereceleri üzerine Farsça risâle.
• Safâvetü't-tevhîd li-tasfiyeti'l-mürîd — tevhid ve mürid terbiyesi üzerine.
• Kitâb-ı Keşf — günah ve tövbe görüşlerini içeren eser.