Kazasker Mustafa İzzet Efendi
Ayasofya celî levhâlarının yazarı; klâsik celî sülüsün 19. yüzyıldaki büyük temsilcisi.
Hayatı
Mustafa İzzet, 1801'de Tosya'da doğdu. Babası Bostanoğulları ailesinden Seyyid Mustafa Ağa'dır; anne tarafı Kādiriyye'nin Rûmiyye kolunun pîri İsmâil Rûmî'nin torunlarına uzanır. Küçük yaşta yetim kalınca annesi onu tahsil için İstanbul'a gönderdi. Fatih'teki Başkurşunlu Medresesi'nde okurken Kömürcüzâde Hâfız Mehmed Efendi'den dinî musiki dersi aldı. II. Mahmud'un 22 Temmuz 1814'te Hidâyet Camii'ne selâmlık için gelişinde, hocasının okuttuğu bir na't-ı şerifi on üç yaşındaki çocuk okudu; padişah sesini beğenip eğitimine özen gösterilmesini istedi. Doğrudan Enderûn'a alınamadığı için Silâhdar Ahmedpaşazâde Ali Paşa'nın dairesinde yetiştirildi. Daha sonra Galata Sarayı'na geçti ve 1820'de Enderûn-ı Hümâyun'a kabul edildi. Sarayda Hamâmîzâde İsmâil Dede'den Şâkir Ağa'ya dönemin büyük musiki ustalarıyla birlikte bulundu; sermüezzinlik görevinin yanında sesi ve neyiyle huzur fasıllarına katıldı.
Saray kaydına girmekten hoşlanmayan, tasavvufa meyilli biriydi. 1831'de hocası ve Nakşibendî şeyhi Kayserili Ali Efendi ile birlikte hacca çıktı; Mekke'de bir süre kalıp Mısır'a da uğradı. İstanbul'a dönünce saraydan uzakta sûfiyâne bir hayat sürmeye başladı. Şubat 1832'de Beyazıt Camii'nde kamet getirirken II. Mahmud'un camiye girmesi ve sesini tanıması üzerine yeniden saraydaki fasıllara katıldı. Bu durum padişahın ölümüne, yani yedi yıl kadar sürdü.
Abdülmecid döneminde (1839) Eyüp Sultan Camii hatipliğine getirildi. Padişah 1845 başında hutbesini dinleyip onu ikinci imam yaptı; 1846'da Selânik, Mekke ve İstanbul pâyeleri, 1849'da Rumeli kazaskerliği pâyesi verildi. Şehzadelerin yazı hocalığını yaptı. Fiilen Rumeli kazaskerliğine 1857'de getirildi ve 1868'de dördüncü ve son kez aynı göreve tayin edildi; 1860'ta reîsülulemâlık rütbesi ile nakîbüleşraflık makamı da kendisine verildi. 15 Kasım 1876'da öldü ve Tophane'deki Kādirîhâne'nin hazîresine gömüldü. Mezar kitâbesini öğrencisi Muhsinzâde Abdullah Hamdi Bey celî sülüsle yazdı.
Hattatlığı ve üslubu
Sülüs-nesih ve rik'a yazısında Çömez Mustafa Vâsıf Efendi'nin en seçkin öğrencisi olarak anılır; Enderûn'da ise Yesârîzâde Mustafa İzzet Efendi'den ta'lik meşk edip icâzet aldı. Yesârîzâde ile adaş olduğundan yazılarının karışmaması için farklı, dairevî istifli imzalar kullandı. TDV bu yüzden 1835'te onarılan altı sahâbe kabri kitâbesi gibi bazı eserlerin Yesârîzâde'ye mal edilmiş olabileceğini belirtir. İki hattat ayrı kişilerdir.
Altmış yıla yaklaşan hat hayatı boyunca nesihle on, bazı kayıtlara göre on beş mushaf yazdı; görülebilenler arasında Türk ve İslâm Eserleri Müzesi'ndeki 1843 ve 1871 tarihli iki nüsha vardır. İki yüzün üzerinde hilye yazdığı ve büyük boyda hilye yazma geleneğini başlattığı kaydedilir. Nesih harfleri 1866'da hakkâk Ohannes Mühendisyan tarafından kalıba dökülmüş ve harf inkılâbına kadar Osmanlı matbaacılığında tercih edilmiştir.
Üslubu zamanla değişti. Padişahın hocası Mehmed Tâhir, Mahmud Celâleddin'in öğrencisiydi; bu yüzden Abdülmecid çevresinde Celâleddin tavrı beğenilirdi ve İzzet Efendi'nin celî sülüsleri 1861'e kadar buna yakındır. Sonraki yıllarda Râkım üslubuna yönelmiş, öğrencisi Muhsinzâde'ye bu yolun doğru olduğunu söylediği aktarılmıştır. Ayrıca Fâtih Camii hazîresindeki Râkım kitâbelerinin önünde uzun uzun oturduğu; kendi yazısıyla Şeyh Hamdullah ve Hâfız Osman gibi yazabildiğini, ama Râkım'ın tek harfine yaklaşamadığını söylediği rivayet edilir.
Ayasofya levhaları ve diğer kitâbeler
En bilinen işi Ayasofya'daki büyük levhalardır. 1849'daki onarım sırasında lafza-i celâl, peygamber adı, dört halîfe ile Hasan ve Hüseyin'in adları önce küçük boyda yazıldı; bunlar mihrabın üst duvarında asılıdır. Sonra camiye uygun olarak 7,5 metre çapa büyütüldü, kalem ağzı 35 santimetreye çıktı. Levhalar muşamba üzerine varak altınla işlenmiş, cami içinde çatıldığı için bina 1934'te müzeye çevrilirken dışarı çıkarılamamıştır; on beş yıl duvara dayalı kalıp 1949'da onarımla yerlerine asılmıştır. Kubbedeki Nûr âyeti de aynı onarımda önce küçük yazılıp satranç usulüyle büyütüldü; aynı yöntem sonraki camilerde de kullanıldı.
Celî sülüs kitâbeleri arasında Hırka-i Şerif Camii (1851), Kasım Paşa Camii ve Bursa Ulucamii'ndeki levhalar sayılır. Celî ta'lik kitâbeleri Dolmabahçe Sarayı, Çırağan Küçük Mecidiye Camii ve Kahire'deki Kavalalı Mehmed Ali Paşa Türbesi'nde görülür. II. Mahmud adına ta'lik harfleriyle bir tuğra düzenlemiş, ama bu Râkım'ın sülüs ağırlıklı tuğrası yanında deneme düzeyinde kalmıştır.
Musikideki yeri
Hânende, neyzen ve bestekârdır. Az eser vermiş; Yılmaz Öztuna'nın listesine göre günümüze üç durak, bir ilâhi, birer peşrev, ağır ve yürük semâi ile on dokuz şarkıdan oluşan yirmi altı eseri ulaşmıştır. Tarz-ı cedîd adlı bir makam terkip etmiştir. Dellâlzâde İsmâil'in besteleri önce ona okuttuğu anlatılır.
Talebeleri ve mirası
Öğrencileri arasında Mehmed Şefik Bey, Muhsinzâde Abdullah Hamdi, Abdullah Zühdi, Hacı Hasan Rızâ, Kayışzâde Hâfız Osman, Mehmed İlmî, Mehmed Hilmi, Hasan Sırrı, Mehmed Şevket Vahdetî, Tokatlı Tahsin, Siyâhî Selim ve ta'lik öğrencisi Selmâ Hanım sayılır. Şefik Bey onlardan biridir. İki oğlu Atâullah ve Tevfik ile bir kızı Emine vardı. Arapça gramerine dair Keşfü'l-i'râb ve Avâmil Mu'ribi adlı iki telifi de bulunur.