Lagarî Hasan Çelebi
Saltanat şenliklerinde barutlu roketle havalanan; Evliyâ Çelebi'nin kaydettiği Osmanlı roket öncüsü.
Tek tanığın anlatısı
Lâgarî Hasan Çelebi'nin hayatı hakkında bilinenler, çağdaşı Evliyâ Çelebi'nin *Seyahatnâme*'sindeki kaydına dayanır. Doğum yılı bilinmez; Vikipedi 17. yüzyılın ilk yıllarını tahmin eder. Evliyâ ondan "yâr-ı gâr-ı sâdıkımız" diye söz ettiği için yakın dostlarından olduğu anlaşılır. "Lâgar" Farsça kökenli bir sözcüktür ve zayıf, sıska anlamına gelir; lakabın bu anlamla mı verildiği kaynaklarda açıklanmaz. Anlatının başka bir çağdaş kaynakta doğrulanmadığı için tek bir tanığın kaydı olarak okunması gerekir.
Roket denemesi
Evliyâ'ya göre olay 1632-33'te (h. 1042), IV. Murad'ın kızı Kaya Sultan'ın doğumu nedeniyle yapılan şenliklerde yaşandı. Hasan Çelebi elli okka barut macunundan yedi kollu bir fişek yapmıştı. Sarayburnu'nda padişahın huzurunda fişeğe bindi; padişaha seslenip kendisini Allah'a emanet ettiğini, Hz. İsa ile konuşmaya gittiğini söyledi. Yardımcıları fitili ateşleyince yükseldi.
Havada yanındaki fişekleri tutuşturarak denizin yüzünü aydınlattı. Büyük fişeğin barutu tükenip aşağı inerken ellerindeki "kartal kanatları"nı açtı ve Sinan Paşa Köşkü önünde denize indi. Yüzerek padişahın önüne çıktı, "İsa Peygamber sana selâm söyledi" diyerek şakalaştı.
Ödül ve sonrası
IV. Murad ona bir kese akçe verdi ve günlüğü yetmiş akçe ile sipahi yazdırdı. Evliyâ, Hasan Çelebi'nin sonra Kırım'a, Selâmet Giray Han'ın yanına gittiğini ve orada öldüğünü bildirir.
Değerlendirme
TDV maddesine göre, Evliyâ'nın anlatısı esas alınarak yapılan hesaplar olayın mümkün olabileceğini gösterir: bu hesaplarda roket yaklaşık 250 metre yükselmiştir. "Denizin yüzünü aydınlattı" ifadesi, havada ateşlenen ek fişeklerle yön değiştirdiğini düşündürür. Elde tutulan kartal kanadı biçimli düzeneğin bir tür paraşüt işlevi gördüğü, böylece inişin yavaş olduğu sonucuna varılmıştır. Bu, yorumdur; Evliyâ'nın metni teknik ayrıntı vermez. Başka bir çağdaş kayıt bilinmediği için olay, kesin bir mühendislik başarısı gibi değil, tek anlatıya dayanan bir şenlik gösterisi olarak sunulmalıdır. Barut ve fişek ustalığının Osmanlı şenliklerinde yeri olduğunu gösteren bir örnek olarak anılır.