Tevfik Fikret
Servet-i Fünûn şiirinin sesi; modern Türk lirik şiirinin önemli isimlerinden.
Hayatı
Mehmed Tevfik, 24 Aralık 1867'de İstanbul'da Aksaray'da doğdu. Babası Hâriciye Kalemi'nde memurluk ve çeşitli vilâyetlerde mutasarrıflık yapmış Çankırılı Hüseyin Efendi'ydi. Annesi 1879'da hacda Hicaz'da bir kolera salgınında öldü; gençlik yılları büyükannesinin yanında geçti. Öğrenimine Aksaray'daki Mahmudiye Vâlide Rüşdiyesi'nde başladı, ardından Galatasaray Mekteb-i Sultânîsi'ne geçti. Muallim Feyzi, Recâizâde Mahmud Ekrem ve Muallim Nâci'den ders aldı. İlk şiirleri divan tarzındaydı ve 1884-1885'te *Tercümân-ı Hakîkat*'te çıktı.
1888'de okulu birincilikle bitirdi, Bâbıâli Hâriciye Odası'nda çalıştı. 1890'da evlendi. Gedikpaşa'daki Ticaret Mektebi'nde Fransızca ve hat dersleri verdi, 1894'te arkadaşlarıyla Ma'lûmât dergisini çıkardı. Bir süre Galatasaray'da Türkçe muallimliği yaptı; maaş kesintileri üzerine istifa ederek Robert College'da Türkçe hocalığına başladı ve ömrünün sonuna kadar orada kaldı.
Servet-i Fünûn yılları
Recâizâde Mahmud Ekrem'in teşvikiyle Ahmed İhsan Tokgöz'ün çıkardığı Servet-i Fünûn dergisinin yönetimini Şubat 1896'daki 256. sayıdan itibaren üstlendi. Cenab Şahabeddin, Halit Ziya Uşaklıgil, Mehmed Rauf ve Hüseyin Cahid gibi yazarlar bu dergi çevresinde toplandı; Edebiyât-ı Cedîde topluluğu böyle oluştu. İstibdat ortamı yazarları ürküttü. 1898'de İsmâil Safâ'nın evindeki bir toplantı nedeniyle tutuklanmaları ve çevrenin Yeni Zelanda'ya göç hayali, Fikret'in "Bir Mersiye" ve "Yeşil Yurt" şiirlerine yansıdı. Ali Ekrem'in "Şiirimiz" makalesi etrafındaki tartışma ve Ahmed İhsan'la yaşanan idarî anlaşmazlık sonunda Fikret 1901'de dergiden ayrıldı; kısa süre sonra dergi kapatıldı ve topluluk fiilen dağıldı.
1905'te babasını ve kız kardeşini kaybetti, Aksaray'daki konağı satıp Rumelihisarı'nda kendi çizdiği planla Âşiyan adlı evi yaptırdı ve burada çekildi. II. Meşrutiyet'in ilânıyla (24 Temmuz 1908) inzivadan çıktı; "Millet Şarkısı"nı yazdı, adını kendisinin koyduğu Tanin gazetesinin kuruluşunda yer aldı. İttihat ve Terakkî'nin teklif ettiği Maarif nâzırlığını kabul etmedi; yakın çevresinin ısrarıyla 28 Aralık 1908'de Galatasaray müdürü oldu, ancak dört ay sonra istifa etti. 1910'da Tanin ile ilişkisini kesti. Birinci Dünya Savaşı'na girilmesine karşı çıktı. Uzun süredir şeker hastalığı olan Fikret 18-19 Ağustos 1915 gecesi öldü; Eyüpsultan'daki aile mezarlığına gömüldü, mezarı 1962'de vasiyeti gereği Âşiyan'ın bahçesine nakledildi.
Şiiri ve düşüncesi
TDV'ye göre Fikret'in şiiri üç evreden geçer. İlk denemeleri taklit niteliğindedir. Baudelaire, Sully Prudhomme ve özellikle François Coppée'yi tanıdıktan sonra Servet-i Fünûn döneminde sanat için sanat anlayışına yakın, bireyi öne çıkaran, biçim mükemmelliğine önem veren şiirler yazdı; bu dönem şiirlerinin çoğu *Rübâb-ı Şikeste*'dedir. 1900'den itibaren siyasal ve toplumsal içerikli manzumelere yöneldi. Bunların en bilineni, II. Abdülhamid dönemi İstanbul'unu bir Şubat 1902 günü Boğaz'a çöken sisle birleştiren "Sis"tir.
"Târîh-i Kadîm" (1905) tarihi savaşlardan ibaret gören ve dinî gelenekle ters düşen tutumuyla tartışma doğurdu. Mehmed Âkif *Süleymaniye Kürsüsü*'nde ona sert bir dille karşılık verdi, Fikret de "Târîh-i Kadîm'e Zeyl"i yazdı. Meşrutiyet'ten sonra "Hân-ı Yağmâ" gibi manzumelerde yeni iktidarı hicvetti. Oğlu Halûk onun için umudun simgesiydi; Halûk'un Defteri ve çocuklar için hece vezniyle yazılan Şermin bu umuda dayanır. Fikret şiirde beyit hâkimiyetini kırıp anlamı bütün şiire yaydı, sone gibi Fransız nazım biçimlerini denedi. Ayrıca başarılı bir yağlı boya ressamıydı.
Etkisi ve mirası
Servet-i Fünûn topluluğunun Batılı anlamda yeniliği, büyük ölçüde onun yönettiği derginin çevresinde gerçekleşti. Şiirdeki anlam bütünlüğü ve biçim titizliği sonraki kuşakları etkiledi. Düşünceleri, özellikle din karşıtı bulunan şiirleri nedeniyle hayatında ve sonrasında uzun süre tartışıldı. Âşiyan, İstanbul Belediyesi tarafından 1945'te Edebiyât-ı Cedîde Müzesi hâline getirildi.
Başlıca eserleri
- Rübâb-ı Şikeste — 1900'de çıkan ilk büyük şiir kitabı; "Sis" ve "Sabah Ezanında" gibi şiirler 1908 sonrası baskılarında yer aldı.
- Târîh-i Kadîm — 1905 tarihli, tartışma doğuran uzun manzume.
- Halûk'un Defteri — oğlu için yazılmış şiirler (1911).
- Rübâb'ın Cevabı — eleştirmenlere yanıt (1911).
- Şermin — çocuklar için hece vezniyle yazılmış şiirler (1914).