Câmî

Klâsik Fars şiirinin son büyük halkası; Nevâî ile birlikte Herat'ın iki kanadı.

Hayatı

Nûrüddîn Abdurrahmân b. Nizâmiddîn Ahmed Câmî, 7 Kasım 1414'te (23 Şâban 817) Horasan'da Câm yakınlarındaki Harcird kasabasında doğdu. İlk bilgilerini babasından aldı. Babası 1420'de Herat'taki Nizâmiye Medresesi'ne müderris olunca öğrenimini Herat'ta sürdürdü; Arap dili ve edebiyatını dönemin tanınmış hocalarından okudu. Ardından Uluğ Bey döneminde Semerkant'a gitti ve orada matematik ile astronomi alanında Kādîzâde-i Rûmî ve Ali Kuşçu'dan ders aldı.

Tasavvuf yoluna Nakşibendî şeyhi Sa'deddîn-i Kâşgarî (ö. 1456) aracılığıyla girdi; sonra Hâce Ubeydullah Ahrâr'a bağlandı. 1472'de hac için Herat'tan ayrıldı. Yolculuk sırasında Bağdat'ta Silsiletü'z-zeheb adlı eserine yöneltilen eleştirilere karşı kendini savundu. Herat'a dönünce Sultan Hüseyin Baykara'nın himayesinde, onun için yaptırılan medresede Arap dili, hadis ve tefsir okuttu. Ali Şîr Nevâî ile dostluğu yakındı; Nevâî onu hocası ve mürşidi saydı. Câmî 9 Kasım 1492'de (18 Muharrem 898) Herat'ta öldü.

Osmanlı sarayıyla da ilişkisi vardı. Fâtih Sultan Mehmed onu İstanbul'a davet ettirdi; Câmî gelmedi, ancak padişah için kelâmcıların, filozofların ve sûfîlerin görüşlerini karşılaştıran *ed-Dürretü'l-fâhire*'yi yazdı. II. Bayezid'le de mektuplaştı ve *Silsiletü'z-zeheb*'in üçüncü bölümünü ona ithaf etti.

Düşüncesi ve sanatı

Câmî, İbnü'l-Arabî çizgisindeki vahdet-i vücûd anlayışını Nakşibendî tasavvufuyla birleştiren bir düşünür olarak değerlendirilir. Şerhleri ve kısa tasavvuf risaleleri bu sentezin metinleridir. Şiiri dinî ve ahlâkî bir amaca bağlar; TDV maddesinde aktarıldığı üzere şiirin kişisel çıkara değil, insanları doğru yola yöneltmeye hizmet etmesi gerektiğini savunur.

Şiirde gazel, kaside ve mesnevî türlerinde çok sayıda eser verdi. Gençlik, orta yaş ve son yıllarına ait şiirlerini üç ayrı dîvânda topladı. Yedi mesnevîden oluşan Heft Evreng, şiirdeki en tanınmış eseridir; aşk hikâyelerini tasavvufî bir yorumla işleyen mesnevîlerle ahlâkî-didaktik mesnevîleri bir araya getirir. Nesirde de Sa'dî'nin *Gülistân*'ını örnek alan Bahâristân ile sûfî biyografilerini derleyen Nefehâtü'l-üns öne çıkar.

Etkisi ve mirası

Câmî, Fars edebiyatının klasik çağının son büyük şairlerinden biri olarak anılır. Eserleri Balkanlar'dan Hindistan'a kadar okundu; Bâbür onu çağın bütün ilimlerinde önde gelen bir otorite olarak andı. İbnü'l-Hâcib'in *el-Kâfiye*'sine yazdığı el-Fevâidü'z-Ziyâiyye adlı şerh, Osmanlı medreselerinde yüzyıllarca Arapça nahiv ders kitabı olarak okutuldu. Herat çevresindeki Türk ve Fars şairlerle, özellikle Ali Şîr Nevâî ile kurduğu ilişki, Timurlu Herat'ının iki dilli edebî ortamının simgesi sayılır.

Başlıca eserleri

• Heft Evreng — Silsiletü'z-zeheb, Selâmân u Absâl, Tuhfetü'l-ahrâr, Sübhatü'l-ebrâr, Yûsuf u Züleyhâ, Leylâ vü Mecnûn ve *Hıradnâme-i İskenderî*'den oluşan yedi mesnevî.
• Fâtihatü'ş-şebâb, Vâsıtatü'l-ıkd, Hâtimetü'l-hayât — Hayatının üç dönemine ait şiirleri toplayan üç dîvân.
• Nefehâtü'l-üns — Erkek ve kadın sûfîlerin hayatlarını anlatan biyografi eseri.
• Bahâristân — Gülistân tarzında ahlâkî ve edebî hikâyeler.
• Levâyih — Tasavvufî konularda kısa mensur ve manzum parçalar.
• Eşi''atü'l-Lemeât — Fahreddîn-i Irâkī'nin *Lemeât*'ına şerh.
• ed-Dürretü'l-fâhire — Fâtih Sultan Mehmed için yazılmış karşılaştırmalı kelâm-felsefe-tasavvuf risalesi.
• el-Fevâidü'z-Ziyâiyye — el-Kâfiye şerhi; 1492'de tamamlanmıştır.
• Şevâhidü'n-nübüvve — Peygamberliğin delillerini ele alan, 1480'de tamamlanan mensur eser.
• Risâle-i Mûsikî — 1485'te yazılmış musiki nazariyatı risalesi.