Ali Şîr Nevâî

Muhâkemetü'l-Lugateyn ile Türkçenin Farsçadan üstün olduğunu ispâta çalışan; Çağatay edebiyatının zirvesi.

Hayatı

Ali Şîr 9 Şubat 1441'de (17 Ramazan 844) Herat'ta doğdu. Soyunun Uygur bir kabileye dayandığı belirtilir. Babası Kiçkine Bahadır, Timurlu hânedanının hizmetinde bulunmuş bir kişiydi; anne tarafından dedesi Hüseyin Baykara'nın dedesinin beylerbeyiydi. Şâhruh'un ölümünden sonraki karışıklıklarda aile Irak'a gitti, altı yaşındaki Ali Şîr bu yolculukta Zafernâme yazarı Şerefeddin Ali Yezdî ile karşılaştı ve konuşmayı yıllar sonra *Mecâlisü'n-nefâis*'te anlattı. Aile 1452'de Horasan'a döndü.

Meşhed'deki İmam Rızâ Medresesi'nde okudu, burada İranlı âlim ve şairlerle tanıştı. 1464'te Herat'a geldi, ancak Ebû Saîd Mirza'dan ilgi görmeyince Semerkant'a gitti ve bir süre Hâce Celâleddin Fazlullah Ebü'l-Leysî'nin medresesine devam etti. Çocukluk arkadaşı Hüseyin Baykara 1469'da Herat'ı alıp tahta çıkınca onu yanına çağırdı. Ali Şîr yeni sultana "Hilâliyye" kasidesini sundu ve ölünceye kadar hizmetinde kaldı.

Hüseyin Baykara onu nişancı yaptı, ancak idarî işlerden pek hoşlanmayan Ali Şîr bu görevi bıraktı. Divan beyi ve nedim olarak sultanın yakınında kaldı; mührünü belgelerin altına basması, sonradan resmî bir âdet hâline geldi. Müridi olduğu Seyyid Hasan Erdeşîr'in ölümü (1489) ve kardeşi Derviş Ali'nin isyanı üzerine 1490'da divan beyliğinden ayrıldı. Câmî'nin ölümü (1492) onu derinden etkiledi. Saray içi çekişmelerin ardından sağlığı bozuldu; 31 Aralık 1500'de Hüseyin Baykara'yı karşılarken yere yığıldı ve 3 Ocak 1501'de (13 Cemâziyelâhir 906) öldü. Kudsiyye Camii yanında kendi yaptırdığı türbeye gömüldü.

Şiiri ve eserleri

Nevâî Türkçe şiirlerinde "Nevâî", Farsça şiirlerinde "Fânî" mahlasını kullandı; iki dilde yazdığı için "zü'l-lisâneyn" diye anıldı. Etkilendiği şairler arasında Câmî, Attâr, Hüsrev-i Dihlevî ve Nizâmî sayılır. Câmî'ye bağlılığı onu Nakşibendî tarikatına yaklaştırdı. Çocukluk ve ilk gençlik şiirlerinden başlayarak şiirlerini önce iki, sonra dört divanda topladı: Garâibü's-sıgar, Nevâdirü'ş-şebâb, Bedâyiu'l-vasat ve Fevâidü'l-kiber. Bu dörtlü, hayatın dönemlerine göre düzenlenmiştir. Yaşlılığında hepsini Hazâinü'l-meânî adlı külliyatta birleştirdi; bu divan yaklaşık 55 bin mısra tutar.

*Hamse*'nin beş mesnevîsi Nizâmî'nin Hamse'sine Türkçe bir karşılık olarak yazıldı: Hayretü'l-ebrâr (1483), Ferhâd ü Şîrîn (1484), Leylâ vü Mecnûn, Seb'a-i Seyyâre (1484) ve Sedd-i İskenderî (1485). *Ferhâd ü Şîrîn*'in öne çıkan yanı, hikâyenin ağırlığını Hüsrev yerine Ferhad'a vermesidir; Ferhad burada Çin hakanının oğludur. *Sedd-i İskenderî*'de İskender'i bir Türk hükümdarı gibi tasvir eder. Lisânü't-tayr (1499) ise Attâr'ın *Mantıku't-tayr*'ından alınmış, kuş sayısı ve bazı unsurları değiştirilmiş bir mesnevidir; Nevâî onu altmış yaşına geldiğinde, her gece kırk elli beyit yazarak tamamladığını anlatır.

Düzyazı eserlerinde Mecâlisü'n-nefâis (1491-92) Türk dilinde yazılmış ilk şairler tezkiresi olarak kabul edilir; sekiz "meclis"e ayrılır, sonuncusu Hüseyin Baykara'ya ayrılmıştır. Topkapı nüshasına göre 451 şairi içerir ve bunların yalnızca kırk biri Türkçe şiir yazmıştır. Nesâyimü'l-mahabbe, Câmî'nin velîler tarihinin Çağatay Türkçesine çevirisidir; 770 velîyi anar ve Ahmed Yesevî'den Nevâî'nin zamanına gelen Türk şeyhlerini ekler. Mîzânü'l-evzân aruz üzerinedir ve tuyuğ, koşuk gibi millî şekilleri de ele alır; Mahbûbü'l-kulûb toplumdaki farklı tabakaları ve ahlâkî konuları anlatır.

Etkisi ve mirası

Muhâkemetü'l-lugateyn (1499-1500), Farsçanın yaygın olduğu bir dönemde Türkçenin ifade gücünü ortaya koymak ve Türkçe yazmaktan kaçınan genç edebiyatseverleri uyarmak için yazıldı. Eser XIX. yüzyılda Osmanlı aydınlarının da ilgisini çekti; 1889'da Bursa'da Nilüfer dergisinde tefrika edildi, 1941'de Türk Dil Kurumu yayımladı. Nevâî'nin Orta Asya Türk dilinin gelişmesindeki etkisi büyüktür; Çağatayca için "Nevâî dili" denmiştir. Osmanlı şairleri ona üstat gözüyle baktı ve XV. yüzyıldan itibaren şiirlerine nazîre yazdı.

Eser, iki dili karşılaştırarak Türkçenin Farsçaya göre üstünlüğünü göstermeyi hedefler. TDV'ye göre Nevâî divan şiirine Türk hayatından gelen millî ve mahallî unsurlar kazandırmıştır.

Başlıca eserleri

• Hamse — Hayretü'l-ebrâr, Ferhâd ü Şîrîn, Leylâ vü Mecnûn, Seb'a-i Seyyâre ve Sedd-i İskenderî mesnevîleri (1483-1485).
• Hazâinü'l-meânî — dört divanın ve son şiirlerinin birleştirildiği külliyat.
• Lisânü't-tayr — Attâr'dan uyarlanmış kuş hikâyeli mesnevi (1499).
• Mecâlisü'n-nefâis — Türk dilinde ilk şairler tezkiresi (1491-92).
• Muhâkemetü'l-lugateyn — Türkçe ile Farsçayı karşılaştıran risâle (1499-1500).
• Nesâyimü'l-mahabbe — Câmî'nin velîler tezkiresinin Çağatayca çevirisi ve zeyli (1495).