Ahmed-i Dâî
Türkçeye çeviriler ve özgün eserlerle erken Osmanlı kültür havzasının çok-yönlü kurucusu.
Hayatı
Ahmed-i Dâî'nin doğum yılı bilinmiyor. Babasının adı İbrâhim, dedesininki Mehmed olarak kaydedilir. Hakkında bilgi veren kaynakların tamamı onu Germiyanlı sayar. Tezkire yazarları Âlî ve Sehî, bir süre Germiyan'da kadılık yaptığını bildirir. Kaynaklar şairin hangi Osmanlı hükümdarı döneminde öne çıktığı konusunda da ayrışır; bir kısmı onu I. Murad devrine, bir kısmı Emîr Süleyman dönemine yerleştirir.
İlk hâmilerinden biri Germiyan Beyi II. Yakub Bey'dir. Ardından Fetret Devri'nde Edirne'de hüküm süren Emîr Süleyman'ın çevresine katıldı. Sanatkârları himaye etmesiyle tanınan bu şehzadenin meclisinde Ahmedî ve Şeyhî gibi şairlerle birlikte bulundu, ona kasideler ve eserler sundu. Emîr Süleyman 1410'da öldürülünce Çelebi Mehmed'in himayesine girdi; bu geçiş, yeni hükümdarın tahta çıkışı için yazdığı kasideden anlaşılır. Çelebi Mehmed onu sarayda oğlu Şehzade Murad'ın, yani sonraki II. Murad'ın hocası olarak görevlendirdi. Vefat tarihi kesin değildir; kaynaklarda 1421'den (h. 824) sonra öldüğü belirtilir.
Eserleri ve üslubu
Dâî'nin çok yönlülüğü eserlerinin çeşitliliğinde görülür. TDV İslâm Ansiklopedisi ona nispet edilen on dört eserden söz eder; bunların sekizi mensur, altısı manzumdur. Konuları tefsir ve akaidden rüya tabirine, astronomiden tıbba, menkıbeden mektup yazımına uzanır. Eserlerinin önemli bir kısmı Arapça ve Farsçadan yapılmış çeviri ya da uyarlamalardır; bu yönüyle erken dönemde ilim metinlerini Türkçeye aktaran mütercimler arasında yer alır.
Manzum eserlerinin en bilineni *Çengnâme*'dir. Aruzun "mefâîlün mefâîlün feûlün" kalıbıyla yazılmış, yirmi dört bölüm ve 1446 beyitten oluşan alegorik bir mesnevîdir. Eserde bir çalgı olan çeng konuşturularak tasavvufî bir anlatı kurulur. Bazı kaynaklar *Çengnâme*'nin Emîr Süleyman'a sunulduğunu belirtir.
Türkçe divanında beş kaside ile 199 gazel bulunur; kasidelerden ikisi Çelebi Mehmed'e yazılmıştır. Dâî Farsça bir divan da tertip etmiş, Arapçadan Farsçaya manzum bir sözlük olan *Ukūdü'l-cevâhir*'i kaleme almıştır. Üç dilde eser vermesi, dönemin saray çevresinde beklenen dil donanımını gösterir.
Etkisi ve mirası
Dâî'nin en çok dikkat çeken katkılarından biri, Ebü'l-Leys es-Semerkandî'nin tefsirini Türkçeye çevirmesidir. Bu çeviri, Anadolu'da Türkçeye aktarılan ilk Kur'an tefsiri olarak kabul edilir. Teressül adlı eseri ise inşâ, yani resmî ve özel mektup yazma sanatı için örnekler içerir. TDV maddesi, eserin bu türün en eski ve güzel örneklerini barındırdığı için önem taşıdığını vurgular.
Eserlerinin büyük kısmı uzun süre yazma hâlinde kalmış, ancak son yüzyılda ilmî neşirlerle incelenmeye başlanmıştır. Edebiyat tarihçileri onu, Fetret Devri ve Çelebi Mehmed dönemi saray kültürünün Türkçe üretimini temsil eden isimlerden biri olarak değerlendirir. Germiyan ile Osmanlı arasında gidip gelen hayatı, beylikler dünyasından Osmanlı merkezine geçen edebî birikimin izini sürmek için de bir örnek sunar. Çağdaşı ve aynı çevrede bulunduğu Ahmedî ile birlikte anılır.
Başlıca eserleri
- Çengnâme — çengin dilinden anlatılan, 1446 beyitlik tasavvufî-alegorik mesnevî.
- Tercüme-i Tefsîr-i Ebü'l-Leys es-Semerkandî — Anadolu'da Türkçeye çevrilen ilk Kur'an tefsiri kabul edilir.
- Teressül — mektup yazımı için inşâ örnekleri derleyen mensur eser.
- Türkçe Dîvân — beş kaside ve 199 gazel içeren divan.
- Farsça Dîvân — şairin Farsça şiirlerini toplar.
- Ukūdü'l-cevâhir — yaklaşık 650 beyitlik Arapça-Farsça manzum sözlük.
- Câmasbnâme — Dâniyâl peygamberin oğlu Câmasb'ın hikâyesini anlatan küçük mesnevî.
- Vesîletü'l-mülûk — Âyetü'l-kürsî tefsiri; Esmâü'l-hüsnâ şerhini de içerir.
- Vasiyyet-i Nûşirevân — ahlâkî öğütler içeren manzum eser.
- Tercüme-i Tezkiretü'l-evliyâ — evliyâ menkıbelerini derleyen eserin çevirisi.