Ahmedî

İskendernâme ile Osmanlı'da klâsik mesnevî geleneğini başlatan ilk büyük divân şairi.

Hayatı

Ahmedî'nin asıl adı İbrâhim, lakabı Tâceddîn, babasının adı Hızır'dır. Muhtemelen 1334-1335 (h. 735) yılında doğdu. Doğum yeri tartışmalıdır: kaynaklarda Germiyan (Kütahya), Sivas, Uşak ve Amasya gibi farklı yerler anılır. Kaynakların birleştiği nokta, gençliğinde bilgisini artırmak için Mısır'a gittiğidir. Kahire'de Hanefî âlimi Ekmeleddin el-Bâbertî'nin derslerine katıldı. Aynı dönemde Mısır'da bulunan Aydınlı Hacı Paşa ve Molla Fenârî ile tanıştığı aktarılır.

Anadolu'ya döndükten sonra birkaç beylik sarayında bulundu. Aydınoğullarından Îsâ Bey'in oğlu Hamza Bey adına edebî risâleler kaleme aldı. Germiyan sarayıyla, özellikle Süleyman Şah ile ilişkisi kaynaklarda öne çıkarılır, ancak bu bağlantının ayrıntıları tartışmalıdır. 1402 Ankara Savaşı'ndan sonra Timur ile karşılaşıp ona bir kaside sunduğuna dair bir rivayet de vardır; bu hikâyenin belgesel dayanağı zayıftır.

Asıl himaye çevresi, Fetret Devri'nde Edirne'de hüküm süren Emîr Süleyman'ın meclisi oldu. Eserlerinin çoğunu ona sundu. Emîr Süleyman 1411'de öldürülünce Çelebi Mehmed ile yakınlık kurmaya çalıştı. Mecdî'nin kaydına göre seksen yaşını aşmış olarak 1412-1413 (h. 815) yılında Amasya'da öldü; bazı kaynaklar ölüm yerini Kütahya olarak verir.

Edebî kişiliği ve eserleri

Ahmedî'nin şöhreti İskendernâme ile kurulmuştur. Eser 1390'da (h. 792) tamamlanmış, ardından 1410'a kadar eklemelerle genişletilmiştir. TDV İslâm Ansiklopedisi onu Türk edebiyatında yazılan ilk İskendernâme olarak niteler. Büyük İskender'in hikâyesi etrafında kurulan mesnevî, tarih, ahlâk, tabiat bilgisi ve tasavvufa uzanan geniş bir bilgi birikimini içerdiği için ansiklopedik bir eser olarak değerlendirilir. Otuzdan fazla yazma nüshasının bulunması, eserin uzun süre okunduğunu gösterir.

*İskendernâme*'nin içindeki Dâsitân-ı Tevârîh-i Mülûk-i Âl-i Osmân bölümü, Osmanlı hânedanının ilk hükümdarlarını manzum olarak anlatır. Bu bölüm, Osmanlı tarihine dair bilinen en eski manzum anlatılardan biri olarak tarih araştırmalarında da kullanılır.

Ahmedî'nin ikinci büyük mesnevîsi *Cemşîd ü Hurşîd*'dir. İranlı şair Selmân-ı Sâvecî'nin aynı adlı eserine dayanır, fakat geniş eklemeler içerir. TDV'ye göre Emîr Süleyman'ın isteğiyle yazılmış ve 1403'te tamamlanmıştır. Tervîhu'l-ervâh ise sağlık ve tıp konularını manzum olarak işler; önce Emîr Süleyman adına yazılmış, sonra eklemelerle Çelebi Mehmed'e sunulmuştur. Bu eser, şairin hekimlik bilgisine işaret eden temel kaynaktır.

Ahmedî'nin geniş bir Türkçe divanı da vardır. Vikipedi'deki bilgiye göre divanda tevhid ve naatların yanı sıra yetmişi aşkın kaside ve yedi yüzü aşkın gazel yer alır. TDV maddesi, divanın henüz bütünüyle yayımlanmadığını not eder.

Etkisi ve mirası

Ahmedî, XIV. yüzyıl Anadolu'sunda divan şiirinin kuruluş kuşağının önde gelen şairlerinden sayılır. Mesnevî türünü büyük ölçekli Türkçe eserlerle işlemesi ve Farsça klasikleri Türkçeye uyarlaması, sonraki şairlere bir model sağladı. Kaynaklar, Germiyanlı şair Şeyhî'nin ondan yetiştiğini de nakleder. *İskendernâme*'deki Osmanlı bölümü, edebiyat tarihinin yanında kuruluş dönemi tarih yazımı için de başvurulan bir metin olmaya devam eder. Aynı saray çevresinde bulunan Ahmed-i Dâî ile birlikte Fetret Devri edebî hayatının temsilcileri arasında anılır.

Başlıca eserleri

• İskendernâme — Büyük İskender hikâyesi çevresinde geniş bir bilgi birikimini işleyen mesnevî (1390, sonraki eklemelerle).
• Dâsitân-ı Tevârîh-i Mülûk-i Âl-i Osmân — İskendernâme içindeki manzum Osmanlı tarihi bölümü.
• Cemşîd ü Hurşîd — Selmân-ı Sâvecî'den uyarlanan aşk mesnevîsi (1403).
• Tervîhu'l-ervâh — tıp ve sağlık konularını işleyen manzum eser.
• Dîvân — kaside ve gazellerini toplayan Türkçe divan.
• Bedâyiu's-sihr fî sanâyii'ş-şi'r — edebî sanatlar üzerine Farsça risâle.
• Mirkātü'l-edeb — Arapça-Farsça manzum sözlük.