Hüseyin Baykara

Hem hükümdar hem Çağatay şairi; Herat Rönesansının hâmîsi.

Hayatı

Hüseyin Baykara, Haziran-Temmuz 1438'de (Muharrem 842) Herat'ta doğdu. Babası Mirza Mansûr, annesi Fîrûze Begüm aracılığıyla iki taraftan da Timur'un soyuna bağlanıyordu. Yedi yaşında babasını kaybedince dedesi Baykara Mirza'nın yanında yetişti. Gençliği, Timurlu şehzadeleri arasındaki iktidar mücadeleleri içinde geçti.

Ebû Saîd Mirza'nın Şubat 1469'da ölmesi üzerine Herat'ı ele geçirdi ve Mart 1469'da hâkimiyetini kurdu. 1470'te rakibi Yâdigâr Muhammed Mirza şehri kısa bir süre elinden aldıysa da Temmuz 1470'te onu yenerek tahtını geri kazandı. Yaklaşık otuz yedi yıl süren saltanatında batıda Bistâm ve Dâmegān'dan doğuda Gazne ve Belh'e uzanan bir bölgeyi yönetti. Son yıllarında oğullarının isyanları ve Muhammed Şeybânî Han önderliğindeki Özbek baskısıyla uğraştı. Şeybânî Han'a karşı sefere çıktığı sırada, 5 Mayıs 1506'da (bazı kaynaklarda 4 Mayıs) Baba İlâhî denilen yerde öldü ve Herat'ta toprağa verildi. Ölümünden bir yıl sonra Özbekler Herat'ı aldı ve Horasan'daki Timurlu hâkimiyeti sona erdi. Siyasî biyografisi hükümdar sayfasında ayrıca ele alınır.

Şairliği

Hüseyin Baykara "Hüseynî" mahlasıyla Çağatay Türkçesi ve Farsça şiirler yazdı. Şiirleri bir *Dîvân*'da toplanmıştır. Mensur eseri olarak bilinen Risâle, yedi bölümden oluşur ve hükümdarın kendini âdil ve dindar bir Müslüman sultan olarak tanıttığı bir metindir.

Himayesi ve Herat'ın kültür hayatı

Baykara'nın sarayı, Timurlu döneminin en canlı kültür merkezlerinden biri haline geldi. Kaynakların andığı isimler bu çevrenin genişliğini gösterir: şair ve devlet adamı Ali Şîr Nevâî, şair ve mutasavvıf Abdurrahman Câmî, vâiz ve ahlâk yazarı Hüseyin Vâiz-i Kâşifî, ressamlar Behzâd ve Şah Muzaffer, tarihçiler Mîrhând ve Hândmîr, hattat Sultan Ali Meşhedî ve çok sayıda musikişinas. TDV maddesine göre bu dönemde bir "Herat musiki mektebi" oluştu; Herat tezhip ve minyatür geleneği daha sonra Safevî ve Osmanlı sanatlarını etkiledi.

Mimaride de verimli bir dönem yaşandı. Baykara Herat'ta Cihanârâ Sarayı'nı, bir câmi ve medreseyi, ayrıca Şifâiye adıyla bilinen bir tıp medresesi ve hastaneyi yaptırdı; Belh yakınında bugünkü Mezâr-ı Şerîf'teki türbe külliyesini kurdurdu. Araştırmalar, bilinen Timurlu yapı faaliyetlerinin yaklaşık yarısının onun saltanatına düştüğünü belirtir. Bu dönem kimi çalışmalarda "ikinci Timurlu Rönesansı" olarak adlandırılır.

Mirası

Hüseyin Baykara'nın Herat'ı, Çağatay Türkçesinin bir edebiyat dili olarak yükseldiği ve Fars edebiyatının klasik çağının son temsilcilerinin yetiştiği bir ortam olarak hatırlanır. Kuzeni ve Bâbürlü Devleti'nin kurucusu Bâbür'ün de bu saraydan etkilendiği belirtilir. Bu çevrenin merkezindeki isim olan Ali Şîr Nevâî ile ilişkisi, onun hâmîliğinin en çok anılan yönüdür.

Başlıca eserleri

• Dîvân — "Hüseynî" mahlasıyla Çağatay Türkçesi ve Farsça yazdığı şiirler.
• Risâle — Kendini ideal bir Müslüman hükümdar olarak tanıttığı, yedi bölümlü mensur eser.