Hüseyin Baykara

Herat'ta sanat ve edebiyatın altın çağını yaşatan son büyük Timurlu sultanı.

Hayatı ve iktidara yükselişi

Hüseyin Baykara, Haziran-Temmuz 1438'de (Muharrem 842) Herat'ta doğdu. Hem anne hem baba tarafından Timur soyuna bağlıdır. Babası Mirza Mansûr, annesi Fîrûze Begüm'dür. Yedi yaşında babasını kaybetti. Gençliği, Timurlu şehzadeleri arasındaki iktidar mücadeleleri içinde geçti. Farklı Timurlu hükümdarlarının hizmetinde askerlik yaptı. Bir süre de Hârizm ve çevresinde sürgünde, küçük bir kuvvetin başında yaşadı.

Horasan'a hâkim olan Ebû Saîd Mirza 1469 başında öldü. Bu ölüm, Hüseyin Baykara'ya fırsat verdi. Mart 1469'da Herat'a girerek Horasan hükümdarı oldu. Giriş tarihi TDV İslâm Ansiklopedisi'nde 22 Mart, başka kaynaklarda 24 Mart olarak verilir. İlk yıllarında hem Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan'ın baskısıyla hem de taht iddiacısı Timurlu şehzadeleriyle uğraştı. Bunlardan Yâdigâr Muhammed, Temmuz 1470'te Herat'ı ele geçirdi. Hüseyin Baykara, halkın desteğiyle yaklaşık altı hafta içinde şehri geri aldı. Bundan sonra otuz yılı aşan kesintisiz bir saltanat sürdü.

Saltanatı

Hüseyin Baykara'nın hâkimiyet alanı batıda Bistâm ve Dâmegân'dan doğuda Gazne ve Belh'e kadar uzanıyordu. Saltanatının son yıllarında oğulları, özellikle Bedîüzzaman Mirza ile arası açıldı ve aralarında silahlı çatışmalar yaşandı. TDV maddesi, Bedîüzzaman'ın Puliçerağ'da yenildiğini kaydeder.

1501'den sonra Muhammed Şeybânî Han önderliğindeki Özbekler Timurlu topraklarını hızla ele geçirmeye başladı. Yaşlı ve hasta olan Hüseyin Baykara, onlara karşı sefere çıktı. Ancak savaşa girmeden Mayıs 1506'da Baba İlâhî denilen yerde öldü. Ölüm tarihi TDV'de 5 Mayıs (11 Zilhicce 911), başka kaynaklarda 4 Mayıs olarak geçer. Herat'taki Musallâ külliyesinde yaptırdığı türbeye gömüldü. Yerine geçen oğulları Bedîüzzaman ve Muzaffer Hüseyin, Şeybânî Han'a karşı tutunamadı. Horasan 1507'de Özbeklerin eline geçti ve Timurluların buradaki hâkimiyeti sona erdi.

Kültür ve sanat himayesi

Hüseyin Baykara'nın sarayı, araştırmacıların "ikinci Timurlu rönesansı" olarak adlandırdığı dönemin merkeziydi. Çocukluk arkadaşı Ali Şîr Nevâî hem devlet işlerinde hem de edebî hayatta onun en yakın yardımcısıydı. Fars edebiyatının önde gelen isimlerinden Abdurrahman Câmî de Herat'ta yaşadı. Minyatür sanatında Behzâd bu ortamda yetişti. TDV maddesi, Herat'ta mûsiki ve tezhip sanatının da onun himayesinde geliştiğini belirtir.

Hüseyin Baykara, şiirlerini "Hüseynî" mahlasıyla Çağatay Türkçesi ve Farsça olarak yazdı. Mimarlık alanında da dönemin hâmisiydi. Bilinen Timurlu yapılarının yaklaşık yarısının onun döneminde, büyük ölçüde Herat'ta inşa edildiği belirtilir. Cami, medrese ve bir tıp okulu (dârüşşifâ) yaptırdı. Herat Ulu Camii en parlak dönemini onun zamanında yaşadı. TDV maddesi ayrıca Belh yakınındaki ziyaretgâha yönelik imar faaliyetlerinin bugünkü Mezâr-ı Şerîf şehrinin temelini oluşturduğunu kaydeder.

Kronoloji

• 1438 — Herat'ta doğumu
• 1469 — Ebû Saîd'in ölümü ve Herat'ın ele geçirilmesi
• 1470 — Yâdigâr Muhammed'in Herat'ı kısa süreliğine alması
• 1501 sonrası — Şeybânî Han'ın Timurlu topraklarında ilerleyişi
• 1506 — Özbeklere karşı sefer sırasında ölümü
• 1507 — Herat'ın Özbeklerce alınması